Uto\u017csamianie okre\u015blonych warto\u015bci chronionych konstytucyjnie (prawo do \u017cycia w rodzinie, do ma\u0142\u017ce\u0144stwa, do edukacji, do ochrony zdrowia) z poj\u0119ciem dobra osobistego jest nie tylko w\u0105tpliwe jurydycznie, ale i co najmniej ryzykowne – uwa\u017ca radca prawny Tomasz Hryniewicz. S\u0105d Najwy\u017cszy w wyroku z 14 stycznia 2010 r. orzek\u0142, \u017ce spowodowanie \u015bmierci osoby bliskiej mo\u017ce stanowi\u0107 naruszenie d\u00f3br osobistych cz\u0142onk\u00f3w rodziny zmar\u0142ego i uzasadnia\u0107 przyznanie im zado\u015b\u0107uczynienia na podstawie art. 448 kodeksu cywilnego (IV CSK 307\/09). Podobnie s\u0105d ten wypowiedzia\u0142 si\u0119 w uchwale z 22 pa\u017adziernika 2010 r. (III CZP 69\/10).<\/p>\n
Tezy tych orzecze\u0144 pokazuj\u0105, jak na przestrzeni ostatnich kilkudziesi\u0119ciu lat w cywilistyce zmienia\u0142y si\u0119 pogl\u0105dy na temat rekompensaty szk\u00f3d poniesionych na skutek \u015bmierci osoby bliskiej. Warto prze\u015bledzi\u0107 t\u0119 ewolucj\u0119 i zastanowi\u0107 si\u0119 nad perspektywami tej instytucji w polskim prawie.<\/p>\n
Jeszcze do niedawna za utrwalone mo\u017cna by\u0142o uzna\u0107 stanowisko, \u017ce osoby po\u015brednio poszkodowane \u015bmierci\u0105 osoby bliskiej mog\u0105 si\u0119 domaga\u0107 odszkodowania za szkody wy\u0142\u0105cznie maj\u0105tkowe. Temu celowi s\u0142u\u017cy\u0142o przede wszystkim stosowne odszkodowanie za znacz\u0105ce pogorszenie si\u0119 sytuacji \u017cyciowej, obowi\u0105zek pokrycia koszt\u00f3w leczenia i pogrzebu oraz ewentualnie zap\u0142ata renty (art. 446 \u00a7 1 \u2013 3 k. c.). Pogl\u0105d taki, wraz z szerokim uzasadnieniem, prezentowa\u0142 przede wszystkim prof. Adam Szpunar (np. w pozycji \u201eZado\u015b\u0107uczynienie za szkod\u0119 niemaj\u0105tkow\u0105\u201d).<\/p>\n
Jednocze\u015bnie wielokrotnie zwracano uwag\u0119 na niedoskona\u0142o\u015b\u0107 tych regulacji. Co prawda stosunkowo szeroko rozumiano samo poj\u0119cie \u201ecz\u0142onk\u00f3w rodziny\u201d (S\u0105d Najwy\u017cszy w wyroku z 13 kwietnia 2005 r. sygn. akt IV CK 648\/04 uzna\u0142, \u017ce pokrewie\u0144stwo nie stanowi wy\u0142\u0105cznego kryterium zaliczenia do najbli\u017cszych cz\u0142onk\u00f3w rodziny w rozumieniu art. 446 \u00a7 3 k. c.), to jednak samo wykazanie szkody wi\u0105za\u0142o si\u0119 z trudno\u015bciami dowodowymi. Stosowne odszkodowanie cechuje wi\u0119kszy wyr\u00f3\u017cnik maj\u0105tkowej, materialnej straty.<\/p>\n
Pr\u00f3by godne przypomnienia<\/p>\n
Analizuj\u0105c dotychczasowe orzecznictwo s\u0105dowe, warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na fakt (i ta okoliczno\u015b\u0107 przy\u015bwieca\u0142a p\u00f3\u017aniej autorom nowelizacji kodeksu cywilnego), \u017ce cz\u0119sto trudno by\u0142o uchwyci\u0107 po \u015bmierci osoby bliskiej strat\u0119 maj\u0105tkow\u0105, wyliczy\u0107 j\u0105 niejako matematycznie. Przyjmowano, \u017ce ka\u017cda \u015bmier\u0107 stanowi szczeg\u00f3lnie ci\u0119\u017ckie prze\u017cycie, ale nie z ka\u017cd\u0105 wi\u0105zano uprawnienie do odszkodowania. Tak na marginesie \u2013 obecnie otwarcie drogi do wychwycenia niemaj\u0105tkowego aspektu tego zdarzenia poprzez maj\u0105tkow\u0105 rekompensat\u0119 cierpienia sk\u0142oni zapewne s\u0105downictwo do bardziej restrykcyjnej analizy ziszczenia si\u0119 przes\u0142anek do zas\u0105dzania stosownego odszkodowania.<\/p>\n
Nie dziwi zatem, \u017ce pr\u00f3by pe\u0142niejszego zaspokojenia roszcze\u0144 po\u015brednio poszkodowanych wyst\u0119powa\u0142y w judykaturze ju\u017c wcze\u015bniej. Chcia\u0142bym w tym miejscu zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na dwa orzeczenia S\u0105du Apelacyjnego w Gda\u0144sku. W wyroku z 14 grudnia 2007 r. (IACa 1137\/07) uznano, \u017ce spowodowanie \u015bmierci osoby bliskiej \u2013 m\u0119\u017ca i ojca \u2013 przez osob\u0119 trzeci\u0105 stanowi naruszenie dobra osobistego najbli\u017cszych cz\u0142onk\u00f3w rodziny zmar\u0142ego \u2013 \u017cony i dzieci, w postaci prawa do \u017cycia w zwi\u0105zku ma\u0142\u017ce\u0144skim, posiadania ojca, \u017cycia w pe\u0142nej rodzinie, w kt\u00f3rej m\u0105\u017c matki jest ojcem jej dzieci. W podobnym tonie wypowiedzia\u0142 si\u0119 S\u0105d Apelacyjny w Gda\u0144sku w orzeczeniu z 24 czerwca 2009 r. (IACa 330\/09).<\/p>\n
Oba orzeczenia zapad\u0142y na tle stanu prawnego sprzed nowelizacji kodeksu cywilnego z 30 maja 2008 r. (DzU z 2008 nr 116, poz. 731), ale w obu s\u0105dy orzekaj\u0105ce zamierza\u0142y niejako wype\u0142ni\u0107 istniej\u0105c\u0105 luk\u0119. Cz\u0119\u015bciej bowiem w praktyce mo\u017cna by\u0142o spotka\u0107 tradycyjny pogl\u0105d, \u017ce przed wprowadzeniem art. 446 \u00a7 4 k. c. nie istnia\u0142a prawna podstawa do zas\u0105dzania zado\u015b\u0107uczynienia dla os\u00f3b po\u015brednio poszkodowanych \u015bmierci\u0105 osoby bliskiej. Tak dla przyk\u0142adu wypowiedzia\u0142 si\u0119 S\u0105d Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z 28 kwietnia 2010 r. (IACa 293\/10).<\/p>\n
W uzasadnieniu tego orzeczenia stwierdzono, \u017ce przepis art. 446 k. c. nie przewidywa\u0142 mo\u017cliwo\u015bci \u017c\u0105dania zado\u015b\u0107uczynienia przez osoby bliskie poszkodowanemu za w\u0142asn\u0105 szkod\u0119 niemaj\u0105tkow\u0105, a nie ma jakichkolwiek podstaw do wnioskowania, \u017ce przyj\u0119te rozwi\u0105zanie kwestii roszcze\u0144 przys\u0142uguj\u0105cych osobom bliskim nie by\u0142o, zgodnie z intencj\u0105 ustawodawcy, wyczerpuj\u0105ce. W szczeg\u00f3lno\u015bci nie mo\u017cna takiej ochrony poszukiwa\u0107 poprzez odniesienie si\u0119 do innych instytucji prawa cywilnego w postaci art. 445 \u00a7 1 k. c. lub art. 448 k. c. w zw. z art. 23 i 24 k. c.<\/p>\n
Wa\u017cne pytania<\/p>\n
Analizuj\u0105c te r\u00f3\u017cne podej\u015bcia do tego zagadnienia mo\u017cna sobie zada\u0107 \u2013 na tle cytowanych na wst\u0119pie orzecze\u0144 S\u0105du Najwy\u017cszego \u2013 nast\u0119puj\u0105ce pytanie.<\/p>\n
Czy dotychczasowe posi\u0142kowanie si\u0119 konstrukcj\u0105 d\u00f3br osobistych dla przyznania zado\u015b\u0107uczynienia przed nowelizacj\u0105 kodeksu cywilnego wyprzedza\u0142o niejako zmian\u0119, by\u0142o \u201etw\u00f3rczym rozwini\u0119ciem\u201d instytucji prawa cywilnego, mia\u0142o wype\u0142nia\u0107 istniej\u0105c\u0105 luk\u0119, czy te\u017c zado\u015b\u0107uczynienie za naruszenie dobra osobistego z art. 24 k.c. ma ca\u0142kowicie odr\u0119bny charakter? Nie tylko odr\u0119bny, ale i samodzielny?<\/p>\n
Je\u015bli tak, to faktycznie poszkodowanym przys\u0142ugiwa\u0142yby obecnie trzy niezale\u017cne \u017c\u0105dania: stosowne odszkodowanie (art. 446 \u00a7 3 k.c.), zado\u015b\u0107uczynienie za krzywd\u0119 (art. 446 \u00a7 4 k. c.), zado\u015b\u0107uczynienie za naruszenie dobra osobistego (art. 448 k. c. w zw. z art. 23 k. c. i 24 k. c.). A nadmieni\u0119, \u017ce zgodnie z art. 445 \u00a7 3 k. c. uprawnionym do zado\u015b\u0107uczynienia po bezpo\u015brednio poszkodowanym s\u0105 tak\u017ce jego spadkobiercy (w razie uznania \u017c\u0105dania na pi\u015bmie lub wytoczenia pow\u00f3dztwa za jego \u017cycia), najcz\u0119\u015bciej spe\u0142niaj\u0105cy tak\u017ce kryteria najbli\u017cszych cz\u0142onk\u00f3w rodziny. Osobom takim przys\u0142ugiwa\u0142yby zatem nawet cztery niezale\u017cne \u017c\u0105dania, o bardzo zbli\u017conej funkcji.<\/p>\n
Czy takie wnioski zas\u0142uguj\u0105 na aprobat\u0119?<\/p>\n
Si\u0119gnijmy w tym miejscu do uzasadnienia wyroku S\u0105du Najwy\u017cszego z 14 stycznia 2010 roku, kt\u00f3rego tez\u0119 przytoczy\u0142em na wst\u0119pie artyku\u0142u. S\u0105d przede wszystkim potwierdzi\u0142, \u017ce prawo do \u017cycia rodzinnego stanowi dobro osobiste, podlegaj\u0105ce ochronie kodeksu cywilnego. Taki wniosek p\u0142ynie zar\u00f3wno z powszechnie akceptowanej warto\u015bci spo\u0142ecznej, jak i z ochrony, jak\u0105 wi\u0119zi rodzinnej nadaje konstytucja i poszczeg\u00f3lne ustawy (w szczeg\u00f3lno\u015bci kodeks rodzinny i opieku\u0144czy).<\/p>\n
Na gruncie zatem konkretnego stanu faktycznego spowodowanie \u015bmierci osoby bliskiej mo\u017ce stanowi\u0107 naruszenie d\u00f3br osobistych cz\u0142onk\u00f3w rodziny zmar\u0142ego i uzasadnia\u0107 przyznanie im zado\u015b\u0107uczynienia na podstawie art. 448 k.c. Co wi\u0119cej, wprowadzenie art. 446 \u00a7 4 k.c. w relacji do art. 448 k.c. poszerzy\u0142o dodatkowo mo\u017cliwo\u015bci uzyskania zado\u015b\u0107uczynienia. S\u0105d zatem opowiedzia\u0142 si\u0119 nie tylko za samodzielno\u015bci\u0105 obu roszcze\u0144, ale i dopu\u015bci\u0142 ich uzupe\u0142niaj\u0105ce si\u0119 funkcje. Takie uj\u0119cie stwarza olbrzymie udogodnienie dla najbli\u017cszych cz\u0142onk\u00f3w rodziny, gdy\u017c udowodnienie faktu powstania krzywdy na podstawie art. 448 k.c. sprowadza si\u0119 de facto do wykazania wy\u0142\u0105cznie istnienia takiej wi\u0119zi i jej utraty. Jest to zatem procesowo zado\u015b\u0107uczynienie niejako \u201eza sam fakt straty cz\u0142onka rodziny\u201d, bez konieczno\u015bci przeprowadzania szerszego post\u0119powania dowodowego.<\/p>\n
Co jurydycznie poprawniejsze<\/p>\n
Katalog d\u00f3br osobistych jest otwarty. Skoro rekompensaty wymaga naruszenie prawa do \u017cycia w rodzinie, to na identyczn\u0105 ochron\u0119 zas\u0142uguje tak\u017ce prawo do \u017cycia w ma\u0142\u017ce\u0144stwie, prawo do macierzy\u0144stwa, ojcostwa etc. Wszystkie z tych praw niezale\u017cnie od siebie, r\u00f3wnie\u017c w wymiarze maj\u0105tkowym. \u017badna kwota nie jest w stanie zrekompensowa\u0107 utraty najbli\u017cszej osoby. W mojej ocenie jednak rozdrabnianie tej nale\u017cno\u015bci poprzez korzystanie z r\u00f3\u017cnych podstaw prawnych nie s\u0142u\u017cy sp\u00f3jno\u015bci prawa.<\/p>\n
Mo\u017cna pokusi\u0107 si\u0119 o stwierdzenie, \u017ce oto S\u0105d Najwy\u017cszy otworzy\u0142 obecnie worek nieograniczonych mo\u017cliwo\u015bci, z kt\u00f3rych chyba nawet w tym momencie nie do ko\u0144ca zdajemy sobie spraw\u0119. W mojej ocenie uto\u017csamianie okre\u015blonych warto\u015bci chronionych konstytucyjnie (prawo do \u017cycia w rodzinie, do ma\u0142\u017ce\u0144stwa, do edukacji, do ochrony zdrowia) z poj\u0119ciem dobra osobistego jest nie tylko w\u0105tpliwe jurydycznie, ale i co najmniej ryzykowne. Przyjmijmy bowiem cho\u0107by dla przyk\u0142adu konstytucyjne dobro, jakim jest \u017cycie i zdrowie ludzkie. Pope\u0142nienie b\u0142\u0119du lekarskiego przez personel medyczny mo\u017ce si\u0119 w tym przypadku wi\u0105za\u0107 nie tylko z konieczno\u015bci\u0105 zado\u015b\u0107uczynienia poniesionej krzywdzie na podstawie art. 445 k.c. Podmiot odpowiedzialny musi si\u0119 te\u017c liczy\u0107 z wynagrodzeniem szkody za naruszenie dobra osobistego w postaci prawa do prawid\u0142owej opieki zdrowotnej (art. 448 w zw. z art. 23 i 24 k. c.).<\/p>\n
Wkr\u00f3tce si\u0119 oka\u017ce, w jakim kierunku rozwinie si\u0119 instytucja zado\u015b\u0107uczynienia za krzywd\u0119 za \u015bmier\u0107 osoby bliskiej, niemniej w mojej ocenie poprawniejsze jurydycznie by\u0142oby zas\u0105dzenie jednego zado\u015b\u0107uczynienia, ale w odpowiednio wysokiej kwocie, bez konieczno\u015bci mno\u017cenia konstrukcji prawnych s\u0142u\u017c\u0105cych w efekcie temu samemu celowi \u2013 wynagrodzeniu szkody niemaj\u0105tkowej.<\/p>\n
Rzeczpospolita<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Uto\u017csamianie okre\u015blonych warto\u015bci chronionych konstytucyjnie (prawo do \u017cycia w rodzinie, do ma\u0142\u017ce\u0144stwa, do edukacji, do ochrony zdrowia) z poj\u0119ciem dobra osobistego jest nie tylko w\u0105tpliwe jurydycznie, ale i co najmniej ryzykowne – uwa\u017ca radca prawny Tomasz Hryniewicz. S\u0105d Najwy\u017cszy w wyroku z 14 stycznia 2010 r. orzek\u0142, \u017ce spowodowanie \u015bmierci osoby bliskiej mo\u017ce stanowi\u0107 naruszenie […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[12,13],"class_list":["post-1011","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-aktualnosci","tag-odszkodowanie","tag-zadoscuczynienie"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1011","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1011"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1011\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1012,"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1011\/revisions\/1012"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1011"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1011"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1011"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}