Lekarze przepisywali lekarstwo na nudno\u015bci w ci\u0105\u017cy. Dzieci rodzi\u0142y si\u0119 bez ko\u0144czyn, oczu, uszu, narz\u0105d\u00f3w wewn\u0119trznych. Pierwsza polska ofiara talidomidu walczy o odszkodowanie.<\/p>\n
Gdy mia\u0142 11 lat, sp\u0119dzi\u0142 p\u00f3\u0142 roku w szpitalu. Lew\u0105 r\u0119k\u0119 operowano mu trzy razy. Podczas pierwszej operacji przeci\u0119to ko\u015bci i po\u0142\u0105czono inaczej, by wyprostowa\u0107 nadgarstek. Podczas drugiej – chirurg odj\u0105\u0142 jeden z palc\u00f3w i przyszy\u0142 w innym miejscu, aby wytworzy\u0107 co\u015b w rodzaju kciuka. Ale to si\u0119 nie uda\u0142o, wi\u0119c podczas trzeciej operacji pr\u00f3bowano poprawi\u0107 rezultaty drugiej. Te\u017c bez powodzenia: sztuczny „kciuk” do dzisiaj jest nieruchomy i niefunkcjonalny. Co gorsza, boli i sztywnieje na mrozie. By\u0142oby lepiej, gdyby w og\u00f3le go nie by\u0142o.<\/p>\n
Matki nikt nie pyta\u0142<\/p>\n
– I w\u0142a\u015bnie tak wygl\u0105da\u0142o moje \u017cycie – opowiada 48-letni dzi\u015b Adam \u017burawski. – Przecie\u017c za tamt\u0105 nieudan\u0105 operacj\u0119 kto\u015b ponosi\u0142 odpowiedzialno\u015b\u0107. Mo\u017ce za granic\u0105 potrafiliby zrobi\u0107 to lepiej? Mo\u017ce nale\u017ca\u0142o wyst\u0105pi\u0107 o odszkodowanie? Ale kto mia\u0142 si\u0119 tym zaj\u0105\u0107: moi g\u0142uchoniemi rodzice? Dyrektor szko\u0142y w Policach, kt\u00f3ry mia\u0142 do\u015b\u0107 k\u0142opot\u00f3w z kilkoma setkami niepe\u0142nosprawnych dzieci?<\/p>\n
Adam urodzi\u0142 si\u0119 w grudniu 1966 roku w warszawskim szpitalu na Solcu. Mia\u0142 zdeformowane d\u0142onie i skr\u00f3cone przedramiona, kt\u00f3re wyrasta\u0142y wprost z tu\u0142owia. Klasyczna fokomelia, choroba, kt\u00f3rej objawy ju\u017c od paru lat by\u0142y znane w Europie Zachodniej. A powoduj\u0105cy deformacje contergan – lek zwalczaj\u0105cy nudno\u015bci w pocz\u0105tkowym okresie ci\u0105\u017cy – zosta\u0142 wycofany z aptek ju\u017c w 1961 roku. W Polsce nigdy nie dopuszczono go do u\u017cytku. Wi\u0119c sk\u0105d phocomelia u warszawskiego noworodka?<\/p>\n
W grudniu 1966 roku w szpitalu na Solcu nikt o nic nie zapyta\u0142 matki Adama, nawet o to, czy w czasie ci\u0105\u017cy bra\u0142a jakie\u015b leki.<\/p>\n
Po latach, gdy Adam \u017burawski by\u0142 ju\u017c doros\u0142y, sam zacz\u0105\u0142 si\u0119 dopytywa\u0107. Matka potrafi\u0142a powiedzie\u0107 tylko tyle, \u017ce w pierwszych miesi\u0105cach ci\u0105\u017cy lekarz przepisa\u0142 jej jakie\u015b tabletki przeciwko md\u0142o\u015bciom. Za to babcia Adama zapami\u0119ta\u0142a nawet nazwisko tego doktora. Ale gdy Adam zg\u0142osi\u0142 si\u0119 do szpitala na Solcu z pro\u015bb\u0105 o udost\u0119pnienie dokumentacji medycznej, dowiedzia\u0142 si\u0119, \u017ce lekarz ju\u017c nie \u017cyje, a dokumentacja zgodnie z przepisami zosta\u0142a po 20 latach zniszczona.<\/p>\n
W szpitalu nikt te\u017c nie zapyta\u0142 Hanny \u017burawskiej, czy da sobie rad\u0119 z opiek\u0105 nad niepe\u0142nosprawnym noworodkiem. Ot\u00f3\u017c nie da\u0142a. Inna sprawa, \u017ce Hanna \u017burawska zna\u0142a tylko j\u0119zyk migowy i porozumienie si\u0119 z ni\u0105 by\u0142o do\u015b\u0107 trudne.<\/p>\n
Idealny \u015brodek nasenny<\/p>\n
W 1959 roku w szpitalach RFN zacz\u0119\u0142y rodzi\u0107 si\u0119 noworodki z bardzo rzadk\u0105 wad\u0105 rozwojow\u0105. Zniekszta\u0142cenie dotyczy\u0142o ko\u0144czyn g\u00f3rnych, kt\u00f3re albo w og\u00f3le si\u0119 nie wykszta\u0142ci\u0142y (amelia), albo by\u0142y bardzo kr\u00f3tkie (mikromelia). W 1960 i 1961 roku takich noworodk\u00f3w by\u0142o coraz wi\u0119cej. W roku 1961 lekarze zacz\u0119li gor\u0105czkowo poszukiwa\u0107 przyczyn tej niewyt\u0142umaczalnej „epidemii”. Tymczasem talidomid (trzy lata wcze\u015bniej wprowadzony na niemiecki rynek pod nazw\u0105 contergan) nadal by\u0142 sprzedawany bez recepty. Wydawa\u0142 si\u0119 idealnym \u015brodkiem nasennym: by\u0142 tani (kilkana\u015bcie tabletek kosztowa\u0142o oko\u0142o dolara), dawa\u0142 g\u0142\u0119boki sen i nie mo\u017cna go by\u0142o nadu\u017cy\u0107 w celach samob\u00f3jczych. A przede wszystkim doskonale zwalcza\u0142 nudno\u015bci w pocz\u0105tkowym okresie ci\u0105\u017cy.<\/p>\n
Talidomid. Powr\u00f3t leku, kt\u00f3ry okalecza\u0142<\/p>\n
Dr Widukind Lenz z Hamburga by\u0142 jednym z lekarzy, kt\u00f3rzy szczeg\u00f3lnie dok\u0142adnie wypytywali m\u0142ode matki o przebieg ich ci\u0105\u017cy. Na co chorowa\u0142y? Co jad\u0142y? Jakie leki przyjmowa\u0142y? Ju\u017c po paru miesi\u0105cach stwierdzi\u0142, \u017ce w ich relacjach niepokoj\u0105co cz\u0119sto pojawia\u0142 si\u0119 contergan. Wr\u00f3ci\u0142 wi\u0119c do tych matek kalekich dzieci, kt\u00f3re tego lekarstwa nie wymienia\u0142y w wywiadach. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce te\u017c go przyjmowa\u0142y, ale nie wspomina\u0142y o tym, bo by\u0142y przekonane o jego nieszkodliwo\u015bci. W listopadzie 1961 roku dr Lenz przedstawi\u0142 swoje spostrze\u017cenia na konferencji w D\u00fcsseldorfie. O wynikach bada\u0144 natychmiast poinformowano producenta leku – niemieck\u0105 firm\u0119 Gr\u00fcnenthal, kt\u00f3ra w ci\u0105gu tygodnia po kryjomu wycofa\u0142a lekarstwo z niemieckich aptek. Ten sam lek, sprzedawany w Anglii pod nazw\u0105 distaval, bez rozg\u0142osu zosta\u0142 usuni\u0119ty z rynku na pocz\u0105tku grudnia 1961. Ale jeszcze przez kilka miesi\u0119cy, dop\u00f3ki wiadomo\u015b\u0107 o skandalu nie zosta\u0142a nag\u0142o\u015bniona przez europejskie media, zapewne wiele kobiet przyjmowa\u0142o ten lek, zu\u017cywaj\u0105c domowe zapasy.<\/p>\n
Uszkodzenia p\u0142odu spowodowane stosowaniem conterganu nie ogranicza\u0142y si\u0119 do skr\u00f3cenia czy braku ko\u0144czyn. Rodzi\u0142y si\u0119 dzieci bez oczu i uszu, z uszkodzeniami lub brakiem narz\u0105d\u00f3w wewn\u0119trznych, cz\u0119sto w og\u00f3le niezdolne do \u017cycia. Po latach specjali\u015bci ustalili, \u017ce talidomid zabi\u0142 na ca\u0142ym \u015bwiecie ok. 80 tys. dzieci, natomiast ok. 20 tys. w mniejszym lub wi\u0119kszym stopniu okaleczy\u0142. Tylko w RFN zarejestrowano kilka tysi\u0119cy ofiar, z kt\u00f3rych blisko po\u0142owa zmar\u0142a we wczesnym dzieci\u0144stwie. Ci, kt\u00f3rzy prze\u017cyli, po latach s\u0105dowych spor\u00f3w otrzymywali odszkodowania, cho\u0107 dalekie od swych potrzeb. Niekt\u00f3rzy brali udzia\u0142 w strajkach g\u0142odowych, inni demonstrowali na ulicach niemieckich miast. Wielu poszkodowanych nios\u0142o transparenty przymocowane szelkami do plec\u00f3w, poniewa\u017c nie mieli r\u0105k.<\/p>\n
Wstyd<\/p>\n
Rodzice Adama mieli wykszta\u0142cenie zawodowe krawieckie, oboje pracowali w Sp\u00f3\u0142dzielni Inwalid\u00f3w „\u015awit”. Gdy mia\u0142 dwa miesi\u0105ce, oddali go pod opiek\u0119 pa\u0144stwa. W uzasadnieniu podali, \u017ce jako g\u0142uchoniemi nie czuj\u0105 si\u0119 na si\u0142ach, aby wychowywa\u0107 niepe\u0142nosprawne dziecko.<\/p>\n
– Ale to nie by\u0142a ca\u0142a prawda – uwa\u017ca dzi\u015b Adam \u017burawski. – P\u00f3\u0142tora roku p\u00f3\u017aniej urodzi\u0142 si\u0119 m\u00f3j m\u0142odszy brat Pawe\u0142, ca\u0142kowicie zdrowy. Wtedy rodzice uznali, \u017ce mog\u0105 si\u0119 nim zajmowa\u0107. Tak naprawd\u0119 matka chyba si\u0119 mnie wstydzi\u0142a. Bardzo rzadko, mo\u017ce raz na rok, odwiedza\u0142a mnie w domu dziecka. Gdy mia\u0142em kilka lat, rodzice zacz\u0119li wyje\u017cd\u017ca\u0107 z Paw\u0142em na rodzinne wczasy w kraju i za granic\u0119, na przyk\u0142ad nad Morze Czarne. Mnie w tym czasie wysy\u0142ali na kolonie. Albo oddawali na „przechowanie” do babci Apolonii.<\/p>\n
W warszawskim domu dziecka przy ul. Nowogrodzkiej personel w po\u0142owie sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z piel\u0119gniarek, w po\u0142owie z si\u00f3str zakonnych. Gdy 30 lat p\u00f3\u017aniej Adam szuka\u0142 na Nowogrodzkiej \u015blad\u00f3w swojego dzieci\u0144stwa, jedna z si\u00f3str nadal tam pracowa\u0142a i rozpozna\u0142a go. Oczywi\u015bcie po r\u0119kach, nie po twarzy.<\/p>\n
Adam wie, co straci\u0142 w dzieci\u0144stwie, bo sam wychowa\u0142 dw\u00f3jk\u0119 dzieci. \u017ba\u0142uje, \u017ce z powodu niepe\u0142nosprawno\u015bci pozbawiono go tego, co mieli jego zdrowi r\u00f3wie\u015bnicy. Nawet obecno\u015bci rodzonego brata.<\/p>\n
Gdy mia\u0142 pi\u0119\u0107 lat, matka ojca, babcia Apolonia, wymog\u0142a na rodzicach, by pozwolili Adasiowi wr\u00f3ci\u0107 do rodziny. Pawe\u0142 po raz pierwszy w \u017cyciu zobaczy\u0142 wtedy starszego brata i ci\u0119\u017cko to prze\u017cy\u0142. K\u0142\u00f3cili si\u0119, Pawe\u0142 by\u0142 zazdrosny o swoje terytorium i zabawki. Z czasem to si\u0119 u\u0142o\u017cy\u0142o. Obaj chodzili do przedszkola, kt\u00f3re mie\u015bci\u0142o si\u0119 tu\u017c obok ich domu. Na tej samej ulicy by\u0142a podstaw\u00f3wka. Adam chcia\u0142 do niej chodzi\u0107. Ale gdy sko\u0144czy\u0142 siedem lat, w 1973 roku, rodzice wystarali si\u0119 o opini\u0119 s\u0142ynnego prof. Weissa z Konstancina, kt\u00f3ra umo\u017cliwi\u0142a zapisanie Adama do szko\u0142y specjalnej dla dzieci z uszkodzeniami narz\u0105d\u00f3w ruchu. Mie\u015bci\u0142a si\u0119 na drugim ko\u0144cu Polski, w Policach pod Szczecinem. Adam uczy\u0142 si\u0119 tam do 1982 roku.<\/p>\n
Talidomid. Wykl\u0119ty lek szans\u0105 na \u017cycie?<\/p>\n
Ping-pong w internacie<\/p>\n
Szko\u0142a stawia na sport. Dzieci biegaj\u0105, p\u0142ywaj\u0105, je\u017cd\u017c\u0105 na rowerze. Ale niekt\u00f3re konkurencje s\u0105 nietypowe: zawi\u0105zywanie sznurowade\u0142, ubieranie si\u0119 i rozbieranie, s\u0142anie \u0142\u00f3\u017cek. Wychowawcy mierz\u0105 czas uko\u0144czenia „konkurencji” i co miesi\u0105c por\u00f3wnuj\u0105 wyniki. Adam od razu trafia do czo\u0142\u00f3wki. \u015awietnie biega, skacze w dal, gra w ping-ponga. W p\u0142ywaniu zdobywa trzy medale na mistrzostwach Polski. Strzela te\u017c z \u0142uku. Jak?<\/p>\n
– Zamiast r\u0119kami napina\u0142em \u0142uk stopami – opowiada. – W Policach usprawnili mnie maksymalnie, bardzo du\u017co zawdzi\u0119czam tamtejszym pedagogom.<\/p>\n
Szko\u0142a zajmuje ogromny, 7-hektarowy teren. Dzieci mieszkaj\u0105 w niedu\u017cych domkach po\u0142\u0105czonych z klasami za pomoc\u0105 oszklonych \u0142\u0105cznik\u00f3w. Jest du\u017co dzieci z pora\u017ceniem m\u00f3zgowym i po heinemedinie, inne straci\u0142y r\u0119ce czy nogi w wypadkach komunikacyjnych lub po pora\u017ceniu pr\u0105dem. Dyrektorem szko\u0142y jest s\u0142ynny dr Edward J\u0119druch, absolwent warszawskiej AWF.<\/p>\n
– Do dzi\u015b pami\u0119tam niekt\u00f3rych koleg\u00f3w – wspomina Adam \u017burawski. – Od paru lat pr\u00f3buj\u0119 te\u017c odszuka\u0107 m\u0142odsz\u0105 o trzy lata Lucynk\u0119 Nazar, kt\u00f3ra mia\u0142a identycznie uszkodzone r\u0119ce jak moje. Teraz wiem, \u017ce to mog\u0142o by\u0107 uszkodzenie spowodowane przez contergan. Mo\u017ce jej rodzina pami\u0119ta, sk\u0105d mieli ten lek. A zapewne sama Lucynka te\u017c mog\u0142aby do\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 do mojego pozwu przeciwko firmie Gr\u00fcnenthal.<\/p>\n
Im d\u0142u\u017cej Adam jest w Policach, tym s\u0142absze s\u0105 jego wi\u0119zi z rodzin\u0105. Niemal w ka\u017cdy weekend przyje\u017cd\u017caj\u0105 rodzice i zabieraj\u0105 dzieci do dom\u00f3w. Na \u015bwi\u0119ta Bo\u017cego Narodzenia i Wielkanoc w Policach robi si\u0119 pusto. Adam nie wyje\u017cd\u017ca nigdy. Czy czu\u0142 si\u0119 pokrzywdzony? Z pewno\u015bci\u0105. Ale po tylu latach tamten \u017cal nie ma ju\u017c dawnej intensywno\u015bci. Za to od paru lat – bo dopiero teraz nawi\u0105za\u0142 internetowe kontakty – powraca my\u015bl: jak wygl\u0105da\u0142oby moje \u017cycie, gdybym urodzi\u0142 si\u0119 na przyk\u0142ad w Szwecji?<\/p>\n
A gdybym urodzi\u0142 si\u0119 w Szwecji?<\/p>\n
Maria Wickstrom (urodzona w 1960 r.) jest jedn\u0105 ze stu kilkudziesi\u0119ciu szwedzkich ofiar talidomidu. Urodzi\u0142a si\u0119 bez r\u0105k. Opowiadaj\u0105c o swoim \u017cyciu, wielokrotnie powtarza: – By\u0107 mo\u017ce mia\u0142am wi\u0119cej szcz\u0119\u015bcia. Po pierwsze, jej rodzice mieszkali w Sztokholmie, a nie na prowincji. Dzi\u0119ki temu mogli nie odda\u0107 c\u00f3rki do specjalnego o\u015brodka zorganizowanego przez w\u0142adze w Sztokholmie.<\/p>\n
– To by\u0142o z\u0142e miejsce – wspomina Maria. – Gdy mia\u0142am 11 lat, rodzice zawie\u017ali mnie tam na kilka dni. I ju\u017c nigdy nie chcia\u0142am tam wr\u00f3ci\u0107. Lekarze i inni specjali\u015bci przeprowadzali na nas eksperymenty. Budowali dla nas nowe modele protez i sprawdzali, jak dzia\u0142aj\u0105. Trwa\u0142o to ca\u0142e lata, bo przecie\u017c dzieci ros\u0142y. Przez ten czas traci\u0142y kontakt z rodzinami. Zaczyna\u0142y wierzy\u0107, \u017ce rodzice si\u0119 ich wyrzekli. Zreszt\u0105 rodzice te\u017c byli pod presj\u0105. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 szwedzkich lekarzy uwa\u017ca\u0142a w\u00f3wczas, \u017ce wychowywanie niepe\u0142nosprawnego dziecka powoduje tak wielkie obci\u0105\u017cenie psychiczne, \u017ce przeci\u0119tna rodzina nie podo\u0142a temu obowi\u0105zkowi. Dlatego namawiali rodzic\u00f3w, by zostawili te dzieci w o\u015brodku i starali si\u0119 o nowe. Ale moi rodzice nie chcieli o tym s\u0142ysze\u0107.<\/p>\n
„Szcz\u0119\u015bcie” Marii Wickstrom polega\u0142o r\u00f3wnie\u017c na tym, \u017ce jej rodzice zdecydowali si\u0119, jako jedni z pierwszych w Szwecji, wyst\u0105pi\u0107 do s\u0105du o odszkodowanie. Walka by\u0142a trudna, bo wielki koncern mia\u0142 do\u015b\u0107 pieni\u0119dzy, aby wynaj\u0105\u0107 najlepszych adwokat\u00f3w. Nale\u017ca\u0142o wyst\u0105pi\u0107 z pozwem zbiorowym, tote\u017c rodzice za\u0142o\u017cyli Stowarzyszenie Ofiar Talidomidu. Poszukiwano ich za po\u015brednictwem lekarzy, przez og\u0142oszenia w gazetach i radiu. Firma Gr\u00fcnenthal zaanga\u017cowa\u0142a 40 prawnik\u00f3w, kt\u00f3rzy robili wszystko, aby obali\u0107 oskar\u017cenie. 18 adwokat\u00f3w Gr\u00fcnenthala przez 12 dni przes\u0142uchiwa\u0142o na sali s\u0105dowej kluczowego \u015bwiadka – dr. Widukinda Lenza. Nawet gdy s\u0105d wyda\u0142 ju\u017c wyrok, koncern odwo\u0142ywa\u0142 si\u0119 przez ca\u0142e lata do wy\u017cszych instancji. Maria Wickstrom mia\u0142a osiem lat, gdy na jej konto, otworzone specjalnie w tym celu, wp\u0142yn\u0119\u0142o odszkodowanie. To by\u0142a znaczna suma, ale koncern postawi\u0142 warunek, \u017ce nie wolno ujawnia\u0107 jej wysoko\u015bci. Z pieni\u0119dzy nie mo\u017cna by\u0142o te\u017c korzysta\u0107 przed osi\u0105gni\u0119ciem przez Mari\u0119 pe\u0142noletno\u015bci. Sk\u0105d to zastrze\u017cenie? Koncern dobrze wiedzia\u0142, \u017ce znaczna cz\u0119\u015b\u0107 ofiar talidomidu umiera w dzieci\u0144stwie.<\/p>\n
Gdy Maria uko\u0144czy\u0142a 18 lat, rozpocz\u0119\u0142a studia, wynaj\u0119\u0142a mieszkanie i przystosowa\u0142a je do swoich potrzeb. Potem kupi\u0142a samoch\u00f3d, kt\u00f3ry tak\u017ce trzeba by\u0142o podda\u0107 wielu przer\u00f3bkom. Po studiach zacz\u0119\u0142a pracowa\u0107, za\u0142o\u017cy\u0142a rodzin\u0119, ma dwoje dzieci. Jej m\u0105\u017c jest r\u00f3wnie\u017c ofiar\u0105 talidomidu. Ich samochody, podobnie jak mieszkanie na przedmie\u015bciach Sztokholmu, zosta\u0142y wyposa\u017cone (na koszt pa\u0144stwa) w dziesi\u0105tki nowoczesnych udogodnie\u0144 technicznych: bezdotykowe toalety, cyfrowe zamki do drzwi uruchamiane stopami, szafki kuchenne opuszczane do poziomu pod\u0142ogi, meble rozk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 do spania po dotkni\u0119ciu guzika – dla szwedzkich ofiar talidomidu takie wyposa\u017cenie mieszka\u0144 to standard.<\/p>\n
Daj mi szans\u0119<\/p>\n
Latem 1981 roku Adam jak co roku wraca z kolonii i zagl\u0105da do rodzic\u00f3w. Matka ma spakowane dwie ogromne walizki, wyje\u017cd\u017ca z m\u0142odszym bratem Paw\u0142em na wczasy do Kudowy. Wyje\u017cd\u017ca i oboje znikaj\u0105 na wiele miesi\u0119cy. Dopiero p\u00f3\u0142 roku p\u00f3\u017aniej nadchodzi wiadomo\u015b\u0107, \u017ce s\u0105 w Austrii w obozie dla uchod\u017ac\u00f3w i czekaj\u0105 na wiz\u0119 do USA.<\/p>\n
Adam ko\u0144czy szko\u0142\u0119 w Policach. Zg\u0142asza si\u0119 do Centrum Kszta\u0142cenia i Rehabilitacji w podwarszawskim Konstancinie. Po trzech latach nauki uzyskuje dyplom technika w specjalno\u015bci krawiectwo.<\/p>\n
W 1986 roku Hanna \u017burawska \u015bci\u0105ga do USA m\u0119\u017ca. Pod koniec lat 80. na zaproszenie i z wiz\u0105 turystyczn\u0105 wylatuje do Ameryki Adam. Na pocz\u0105tku pracuje nielegalnie, pod obcym nazwiskiem. W\u0142a\u015bciciel drukarni uwa\u017ca, \u017ce Adam nie da sobie rady z takimi r\u0119kami. Wyrzuca go raz i drugi, ale Adam wraca i prosi, by da\u0107 mu szans\u0119. Za trzecim razem dostaje pi\u0119\u0107 dni na pr\u00f3b\u0119. Praca jest ci\u0119\u017cka: klejenie karton\u00f3w i pakowanie do nich \u015bwie\u017co wydrukowanych kupon\u00f3w totalizatora. Po pi\u0119ciu dniach boss klepie Adama po plecach i m\u00f3wi: „Zostajesz”.<\/p>\n
Po roku Adam dostaje zielon\u0105 kart\u0119 i mo\u017ce szuka\u0107 legalnego zaj\u0119cia. Mieszka w polskiej dzielnicy Greenpoint. Znajduje prac\u0119 najpierw jako kontroler jako\u015bci podzespo\u0142\u00f3w elektronicznych, potem trafia do dzia\u0142u ekspedycji. Ale nie chce zosta\u0107 w USA na sta\u0142e. Jego g\u0142\u00f3wnym celem jest od\u0142o\u017cenie pieni\u0119dzy na mieszkanie w Warszawie. W 1993 roku wraca, kupuje mieszkanie, \u017ceni si\u0119.<\/p>\n
Spotkanie w D\u00fcsseldorfie<\/p>\n
W ci\u0105gu pi\u0119ciu lat nieobecno\u015bci Adama Polska zmieni\u0142a si\u0119 nie do poznania. Ludzie handluj\u0105, czym si\u0119 da, z \u0142\u00f3\u017cek turystycznych, ulice s\u0105 zastawione „szcz\u0119kami”. Dzi\u0119ki kontaktom z USA Adam zaczyna sprowadza\u0107 stamt\u0105d kosmetyki. Przelicznik dolara do z\u0142otego nadal jest korzystny. W ci\u0105gu roku buduje spor\u0105 sie\u0107 odbiorc\u00f3w. Potem zostaje dystrybutorem polskiej firmy w Bia\u0142ymstoku, kt\u00f3ra produkuje \u015bwietne kosmetyki, nie gorsze od ameryka\u0144skich.<\/p>\n
– Przez par\u0119 lat – wspomina Adam – by\u0142em ich najlepszym przedstawicielem regionalnym. Je\u017adzi\u0142em na Targi Kosmetyczne do Poznania, nawi\u0105za\u0142em kontakty z producentami wyrob\u00f3w dla zak\u0142ad\u00f3w fryzjerskich. Zacz\u0105\u0142em dzia\u0142a\u0107 w dwu bran\u017cach. Pewna niemiecka firma otworzy\u0142a fabryk\u0119 pod Szczecinem, a ja zaopatrywa\u0142em w jej produkty 30 hurtowni i 200 odbiorc\u00f3w indywidualnych w ca\u0142ej Polsce. Kupi\u0142em renault kangoo, w kt\u00f3rym mie\u015bci\u0142o si\u0119 kilkaset kilogram\u00f3w towaru. Produkty fryzjerskie s\u0105 bardzo ci\u0119\u017ckie: metalowe urz\u0105dzenia, p\u0142yny, farby i od\u017cywki w szklanych opakowaniach. Ale dawa\u0142em rad\u0119. Przez kilkana\u015bcie lat tymi szcz\u0105tkowymi r\u0119kami sam wszystko \u0142adowa\u0142em i wy\u0142adowywa\u0142em.<\/p>\n
Na pocz\u0105tku lat 90. Adam wyje\u017cd\u017ca na targi sprz\u0119tu rehabilitacyjnego w D\u00fcsseldorfie. Interesuje go, czy na \u015bwiecie pojawi\u0142y si\u0119 jakie\u015b nowe urz\u0105dzenia u\u0142atwiaj\u0105ce \u017cycie ludziom z niepe\u0142nosprawnymi r\u0119kami. Poznaje tam Szweda Bj\u00f6rna Hakanssona. R\u0119ce Bj\u00f6rna wygl\u0105daj\u0105 identycznie jak r\u0119ce Adama. Bj\u00f6rn jest o kilka lat starszy i o kilka centymetr\u00f3w wy\u017cszy, jego r\u0119ce r\u00f3wnie\u017c by\u0142y kilka razy „poprawiane” przez chirurg\u00f3w. G\u0142\u00f3wna r\u00f3\u017cnica polega na tym, \u017ce Adam nie s\u0142ysza\u0142 o koncernie Gr\u00fcnenthal, natomiast Bj\u00f6rn jest jednym z g\u0142\u00f3wnych dzia\u0142aczy szwedzkiego Stowarzyszenia Ofiar Talidomidu (www.ffdn.se). Rozmawiaj\u0105 po angielsku. Adam jeszcze nie wie, \u017ce ta przypadkowa znajomo\u015b\u0107 odmieni jego \u017cycie.<\/p>\n
15 tys. ofiar w Europie<\/p>\n
Bj\u00f6rn Hakansson to niespokojny duch. Studiowa\u0142 ekonomi\u0119, pracowa\u0142 w laboratorium, w stra\u017cy po\u017carnej, w Australii przy lotniczych opryskach ro\u015blin. W Alpach uprawia\u0142 narciarstwo zjazdowe. W USA startowa\u0142 w golfowych mistrzostwach \u015bwiata os\u00f3b niepe\u0142nosprawnych.<\/p>\n
W 2000 roku zaproponowa\u0142, by Stowarzyszenie Ofiar Talidomidu wyst\u0105pi\u0142o do szwedzkiego rz\u0105du o przyznanie ka\u017cdemu cz\u0142onkowi jednorazowego zasi\u0142ku „w celu wyr\u00f3wnania szans \u017cyciowych”. Zasi\u0142ki mia\u0142y by\u0107 przeznaczone wy\u0142\u0105cznie na potrzeby zwi\u0105zane z rehabilitacj\u0105 i wyposa\u017ceniem domu w nowoczesne urz\u0105dzenia u\u0142atwiaj\u0105ce \u017cycie osobom niepe\u0142nosprawnym. Po kilku latach stara\u0144 cz\u0142onkowie stowarzyszenia dostali po 500 tys. koron szwedzkich. Ta suma, r\u00f3wna dwuletnim \u015brednim zarobkom, bardzo si\u0119 przyda\u0142a. Bo przystosowanie kuchni to ok. 100 tys koron. \u0141azienki – 120 tys. koron. Przystosowanie samochodu do prowadzenia za pomoc\u0105 n\u00f3g – ok. 200 tys. koron. Wyposa\u017cenie domu w cyfrowe zamki, do kt\u00f3rych nie potrzeba klucza ani karty magnetycznej – 20 tys. koron.<\/p>\n
W 2009 roku Bj\u00f6rn – razem z Anglikiem Geoffem Adams-Spinkiem – powo\u0142a\u0142 fundacj\u0119 EDRIC (European Dysmelia Reference Information Center, www.edric.eu). Geoff Adams-Spink jest r\u00f3wnie\u017c ofiar\u0105 talidomidu, ma jeszcze bardziej skr\u00f3cone r\u0119ce, nie widzi na jedno oko. Bj\u00f6rn uwa\u017ca, \u017ce EDRIC ma wiele do zrobienia. W Europie dysmeli\u0105 dotkni\u0119tych jest co najmniej 15 tys. os\u00f3b. W niekt\u00f3rych krajach wci\u0105\u017c tocz\u0105 si\u0119 procesy s\u0105dowe przeciwko firmie Gr\u00fcnenthal. W Hiszpanii w 2014 roku s\u0105d przyzna\u0142 180 ofiarom thalidomidu odszkodowania w wysoko\u015bci 20 tys. euro na osob\u0119, ale koncern odwo\u0142a\u0142 si\u0119 do wy\u017cszej instancji. W Australii dopiero w 2013 roku adwokat Peter Gordon wygra\u0142 pierwszy proces o odszkodowanie dla kilkorga swoich klient\u00f3w, a poszkodowanych przez talidomid jest tam oko\u0142o setki. W Brazylii talidomid nadal jest sprzedawany na recept\u0119 i stosowany w szpitalach jako lekarstwo. EDRIC ujawnia takie fakty i mobilizuje opini\u0119 publiczn\u0105.<\/p>\n
Po drugie, ca\u0142y czas rodz\u0105 si\u0119 te\u017c dzieci z dysmeli\u0105 spowodowan\u0105 wadami genetycznymi (w Europie co roku 150-300 dzieci, w Polsce – od kilkorga do kilkana\u015bciorga).<\/p>\n
Po trzecie, problemy pacjent\u00f3w z dysmeli\u0105 b\u0119d\u0105 narasta\u0107 w miar\u0119 ich starzenia si\u0119. Ju\u017c teraz, w wieku oko\u0142o 50 lat, ofiary talidomidu cierpi\u0105 z powodu b\u00f3l\u00f3w kr\u0119gos\u0142upa, zniekszta\u0142cenia staw\u00f3w, przepukliny, nerwob\u00f3l\u00f3w. EDRIC zorganizowa\u0142 internetow\u0105, wieloj\u0119zyczn\u0105 baz\u0119 danych na temat dysmelii (www.DysNet), kt\u00f3ra umo\u017cliwia wymian\u0119 informacji mi\u0119dzy ofiarami talidomidu i najwybitniejszymi lekarzami, psychologami i prawnikami zajmuj\u0105cymi si\u0119 t\u0105 tematyk\u0105. Bj\u00f6rn Hakansson chce szybko zorganizowa\u0107 europejski rejestr pacjent\u00f3w z wadami wrodzonymi narz\u0105d\u00f3w ruchu. Ma nadziej\u0119, \u017ce sfinansuje go Unia Europejska.<\/p>\n
Lekarze bez w\u0105tpliwo\u015bci<\/p>\n
Jest wrzesie\u0144 2012. W Centrum Genetyki Medycznej „Genesis” w Poznaniu Adam \u017burawski czeka na wizyt\u0119 u prof. Anny Latos-Biele\u0144skiej, najwybitniejszej w Polsce specjalistki od chor\u00f3b wrodzonych. Aby uzyska\u0107 odszkodowanie od firmy Gr\u00fcnenthal, Adam musi udowodni\u0107, \u017ce uszkodzenie jego r\u0105k w okresie \u017cycia p\u0142odowego nie zosta\u0142o spowodowane czynnikami genetycznymi, tylko dzia\u0142aniem szkodliwych substancji przyjmowanych przez matk\u0119 w okresie ci\u0105\u017cy. Od kilku lat wiadomo ju\u017c, \u017ce gdy rodzi si\u0119 dziecko z tetrameli\u0105, czyli wrodzonym brakiem czterech ko\u0144czyn, to w wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w jest to spowodowane uszkodzeniem genu WNT3 lub genu WNT7A. Nosicielami tych gen\u00f3w s\u0105 rodzice i przekazuj\u0105 je dzieciom. Niekiedy wady wrodzone uwarunkowane genetycznie nie s\u0105 jednak dziedziczone po rodzicach, tylko pojawiaj\u0105 si\u0119 w genach samorzutnie, na skutek nowej mutacji. Wiadomo r\u00f3wnie\u017c, \u017ce je\u015bli deformacja ko\u0144czyn jest jednostronna lub niesymetryczna, tak jak u Adama \u017burawskiego, uszkodzenia zosta\u0142y spowodowane czynnikami zewn\u0119trznymi, niegenetycznymi.<\/p>\n
Piel\u0119gniarka pobiera kilka centymetr\u00f3w krwi. Po paru tygodniach Adam otrzymuje poczt\u0105 oficjaln\u0105 diagnoz\u0119 nr 1905\/12. Badanie genotypu nie wykazuje istnienia zmian genetycznych ani nowych mutacji. Jego fokomelia jest w stu procentach typowa dla uszkodze\u0144 spowodowanych dzia\u0142aniem talidomidu.<\/p>\n
Ale to dopiero po\u0142owa zadania. Teraz Adam musi udowodni\u0107, \u017ce przyczyn\u0105 jego niepe\u0142nosprawno\u015bci jest contergan lub inny lek zawieraj\u0105cy talidomid.<\/p>\n
Dwa lata do ty\u0142u<\/p>\n
1 sierpnia 2013 r. Adam zg\u0142asza si\u0119 w Norymberdze do kliniki prof. dr. J\u00fcrgena Graffa. Profesor Graff bada\u0142 ju\u017c dziesi\u0105tki pacjent\u00f3w z podobnymi uszkodzeniami. Wystawi\u0142 Adamowi opini\u0119 medyczn\u0105: „Chodzi tu jednoznacznie o pod\u0142u\u017cne, stosunkowo symetryczne promieniowe uszkodzenie obu r\u0105k. Nie ma tu \u015bladu przyczyn genetycznych, nic nie wskazuje na uszkodzenie genotypu. Data urodzenia pacjenta nie pasuje do tej diagnozy. Jednak pod wzgl\u0119dem anatomicznym jest to dla mnie przypadek jednoznaczny: typowa embriopatia spowodowana dzia\u0142aniem talidomidu i bardzo rzadko dzia\u0142aniem innych przyczyn”.<\/p>\n
– Powiedzia\u0142, \u017ce nogi mam zdrowe i dlatego nie mog\u0119 liczy\u0107 na pe\u0142n\u0105, do\u017cywotni\u0105 rent\u0119 – 9 tys. euro miesi\u0119cznie – opowiada Adam. – Ale doda\u0142 te\u017c, \u017ce z takimi r\u0119kami jak moje mog\u0119 dosta\u0107 oko\u0142o 4 tysi\u0119cy euro. Poczu\u0142em si\u0119, jakbym wygra\u0142 g\u0142\u00f3wn\u0105 wygran\u0105 w totolotka.<\/p>\n
Jeszcze w tym samym roku Adam \u017burawski z pomoc\u0105 mec. Bartosza Kaczmarskiego z warszawskiej kancelarii adwokackiej Brudkowski & Wsp\u00f3lnicy z\u0142o\u017cy\u0142 wniosek o odszkodowanie. Najpierw bezpo\u015brednio do firmy Gr\u00fcnenthal o 1 mln euro. Wniosek zosta\u0142 odrzucony przez biuro prawne koncernu, kt\u00f3re poinformowa\u0142o, \u017ce spraw\u0119 nale\u017cy skierowa\u0107 do fundacji Conterganstiftung f\u00fcr behinderte Menschen z siedzib\u0105 w Kolonii. Fundacja dzia\u0142a niezale\u017cnie od koncernu Gr\u00fcnenthal i korzysta z r\u00f3\u017cnych \u017ar\u00f3de\u0142 finansowania, r\u00f3wnie\u017c od rz\u0105du niemieckiego. Adwokaci Adama \u017burawskiego kieruj\u0105 wi\u0119c pismo bezpo\u015brednio do fundacji i otrzymuj\u0105 odpowied\u017a, \u017ce mo\u017ce ona przyj\u0105\u0107 do rozpatrzenia spraw\u0119, pod warunkiem \u017ce poszkodowany oficjalnie i bezterminowo zrezygnuje z dochodzenia swoich roszcze\u0144 przed s\u0105dem.<\/p>\n
– We wrze\u015bniu 2013 roku z\u0142o\u017cyli\u015bmy wi\u0119c do fundacji wniosek o odszkodowanie – m\u00f3wi mec. Kaczmarski – ale z zastrze\u017ceniem, \u017ce je\u015bli decyzja b\u0119dzie negatywna, przewidujemy jednak mo\u017cliwo\u015b\u0107 wyst\u0105pienia do s\u0105du.<\/p>\n
O dziwo, fundacja akceptuje ten warunek. Najwa\u017cniejszym organem fundacji jest Komisja Medyczna, kt\u00f3ra opiniuje wnioski. W jej sk\u0142ad wchodzi kilkunastu lekarzy (mi\u0119dzy innymi prof. J\u00fcrgen Graff). Podobno komisja zbiera si\u0119 dwa razy w roku. To Te\u017c budzi zdziwienie. Je\u017celi naprawd\u0119 wp\u0142ywa tak du\u017co wniosk\u00f3w o odszkodowanie, to czemu nie zbiera si\u0119 cz\u0119\u015bciej? Decyzja w sprawie Adama \u017burawskiego mia\u0142a by\u0107 podj\u0119ta w ci\u0105gu kilku miesi\u0119cy. Zamiast decyzji w marcu 2014 komisja napisa\u0142a, \u017ce pojawi\u0142y si\u0119 zastrze\u017cenia i potrzebne s\u0105 dodatkowe fotografie pacjenta. Nawet nie klisze rentgenowskie, tylko zwyczajne zdj\u0119cia r\u0105k, korpusu, st\u00f3p i twarzy. Prosta sprawa, ale gdyby wcze\u015bniej za\u017c\u0105dano tych zdj\u0119\u0107, mo\u017cna by ju\u017c dawno podj\u0105\u0107 decyzj\u0119. Zdj\u0119cia zosta\u0142y wys\u0142ane i na wiele miesi\u0119cy zapad\u0142a cisza. Mecenas Kaczmarski dzwoni do Kolonii z pytaniem, dlaczego nadal nie ma decyzji. Od urz\u0119dniczki s\u0142yszy zn\u00f3w, \u017ce maj\u0105 du\u017co spraw.<\/p>\n
W listopadzie 2014 roku mec. Kaczmarski prosi Konsulat Generalny RP w Kolonii o interwencj\u0119. Miesi\u0105c potem konsul Wies\u0142aw Raty\u0144ski przekazuje odpowied\u017a, \u017ce op\u00f3\u017anienie jest spowodowane r\u00f3\u017cnic\u0105 zda\u0144 w\u015br\u00f3d cz\u0142onk\u00f3w Komisji Medycznej. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich uwa\u017ca, \u017ce uszkodzenia r\u0105k u polskiego pacjenta nie mog\u0142y by\u0107 spowodowane przez contergan, bo ten lek kilka lat wcze\u015bniej zosta\u0142 wycofany z rynku. A orzeczenie komisji musi by\u0107 jednog\u0142o\u015bne. Nast\u0119pne posiedzenie by\u0142o przewidziane na stycze\u0144 lub luty 2015 roku, lecz zosta\u0142o odwo\u0142ane. W marcu konsulat przys\u0142a\u0142 wiadomo\u015b\u0107, \u017ce w tym roku nie przewiduje si\u0119 ju\u017c \u017cadnego posiedzenia komisji.<\/p>\n
Niech\u0119\u0107 fundacji do zajmowania si\u0119 spraw\u0105 Adama \u017burawskiego nie ulega ju\u017c w\u0105tpliwo\u015bci. I nawet wiadomo dlaczego: gdy tylko w internecie pojawi\u0142a si\u0119 wiadomo\u015b\u0107 o staraniach \u017burawskiego, zg\u0142osi\u0142o si\u0119 do niego kilka os\u00f3b z Polski, kt\u00f3re maj\u0105 podobne uszkodzenia r\u0105k, ale nigdy nie przypuszcza\u0142y, \u017ce mog\u0105 by\u0107 ofiarami talidomidu. Na razie nikt nie z\u0142o\u017cy\u0142 wniosku o odszkodowanie, wszyscy czekaj\u0105 na wynik stara\u0144 Adama \u017burawskiego.<\/p>\n
On przeciera drog\u0119, wi\u0119c kancelaria Brudkowski i Wsp\u00f3lnicy zgodzi\u0142a si\u0119 odroczy\u0107 mu p\u0142atno\u015b\u0107 a\u017c do rozstrzygni\u0119cia sprawy. Ale inni ju\u017c raczej nie mog\u0105 liczy\u0107 na tak\u0105 wspania\u0142omy\u015blno\u015b\u0107.<\/p>\n
Nie podwy\u017cszamy standardu<\/p>\n
– Nie mog\u0142em uwierzy\u0107 – opowiada Adam \u017burawski – gdy Stefan Nuding, m\u00f3j niemiecki przyjaciel, uprzedza\u0142 mnie, \u017ce walka o odszkodowanie mo\u017ce potrwa\u0107 kilka lat. Nuding jest pisarzem i r\u00f3wnie\u017c ofiar\u0105 talidomidu. Bra\u0142 udzia\u0142 w strajku g\u0142odowym, aby uzyska\u0107 podwy\u017ck\u0119 renty.<\/p>\n
Czekaj\u0105c na odszkodowanie wiosn\u0105 2014 roku, Adam \u017burawski sprzeda\u0142 stare mieszkanie, do\u0142o\u017cy\u0142 drugie tyle i przeprowadzi\u0142 si\u0119 wraz z \u017con\u0105 Ew\u0105 do nowego, dwupokojowego. Po raz pierwszy w \u017cyciu m\u00f3g\u0142 je przebudowa\u0107 pod k\u0105tem swojej niepe\u0142nosprawno\u015bci. St\u00f3\u0142 kuchenny zosta\u0142 podwy\u017cszony o 10 cm. Szafka kuchenna, osadzona na dwustopniowych zawiasach, wysuwa si\u0119 na \u015brodek kuchni, a szuflada na sztu\u0107ce ma potr\u00f3jn\u0105 d\u0142ugo\u015b\u0107 i szeroko\u015b\u0107, aby wszystko by\u0142o dost\u0119pne jednym ruchem r\u0119ki. Te trzy proste przer\u00f3bki kosztowa\u0142y tyle co niez\u0142y samoch\u00f3d.<\/p>\n
Gdy Adam rozmawia na ten temat ze swoimi zagranicznymi przyjaci\u00f3\u0142mi, dziwi\u0105 si\u0119: jak to, nie dosta\u0142e\u015b na te meble ani grosza dofinansowania? Wtedy Adam si\u0119 denerwuje, bo wiadomo, jak trudno u nas wyrwa\u0107 od pa\u0144stwa pomoc na przyzwoite protezy czy na przebudow\u0119 schod\u00f3w. Kilka lat temu z\u0142o\u017cy\u0142 wniosek do PFRON o dofinansowanie na przebudow\u0119 mebli kuchennych. Dosta\u0142 odmow\u0119 z groteskowym uzasadnieniem: „Przebudowa kuchni oznacza\u0142aby podwy\u017cszenie standardu \u017cycia, natomiast PFRON dofinansowuje dzia\u0142ania niezb\u0119dne ze wzgl\u0119du na stan zdrowia lub u\u0142atwiaj\u0105ce wykonywanie zawodu”.<\/p>\n
Od czasu gdy z\u0142o\u017cy\u0142 wniosek o odszkodowanie, bez przerwy por\u00f3wnuje. Przedtem pracowa\u0142 od rana do nocy, nie mia\u0142 czasu na zastanawianie si\u0119 nad \u017cyciem. A teraz patrzy na siebie jakby okiem tych niemieckich specjalist\u00f3w z Komisji Medycznej. Odrzucenie ze strony rodzic\u00f3w, ca\u0142e lata w domu dziecka, nieudane operacje, niemo\u017cno\u015b\u0107 uko\u0144czenia normalnej szko\u0142y, praca ponad si\u0142y, brak sta\u0142ego zatrudnienia, groszowa renta (720 z\u0142 miesi\u0119cznie).<\/p>\n
Adam m\u00f3wi, \u017ce gdyby otrzyma\u0142 odszkodowanie, m\u00f3g\u0142by nada\u0107 swojemu \u017cyciu nowy sens. Rzuci\u0142by prac\u0119 sprzedawcy kosmetyk\u00f3w i zaj\u0105\u0142 si\u0119 organizowaniem stowarzyszenia ludzi z uszkodzeniami narz\u0105d\u00f3w ruchu. – Przecie\u017c tylko takie stowarzyszenie – m\u00f3wi Adam – mo\u017ce zbiorowo reprezentowa\u0107 nasze interesy w kwestii bada\u0144 genetycznych, konsultacji medycznych, profilaktyki, zwi\u0119kszenia wymiaru godzin opieki spo\u0142ecznej op\u0142acanej przez pa\u0144stwo, rehabilitacji, oprotezowania, w\u00f3zk\u00f3w inwalidzkich, finansowania przebudowy mieszka\u0144 i dziesi\u0105tk\u00f3w podobnych problem\u00f3w. Polska jest w tych sprawach op\u00f3\u017aniona o p\u00f3\u0142 wieku. Nawet nie wiemy, ile os\u00f3b z dysmeli\u0105 \u017cyje w naszym kraju. A w krajach Europy Zachodniej ju\u017c dawno temu policzono ich z dok\u0142adno\u015bci\u0105 do jednej osoby.<\/p>\n
gazeta.pl<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Lekarze przepisywali lekarstwo na nudno\u015bci w ci\u0105\u017cy. Dzieci rodzi\u0142y si\u0119 bez ko\u0144czyn, oczu, uszu, narz\u0105d\u00f3w wewn\u0119trznych. Pierwsza polska ofiara talidomidu walczy o odszkodowanie. Gdy mia\u0142 11 lat, sp\u0119dzi\u0142 p\u00f3\u0142 roku w szpitalu. Lew\u0105 r\u0119k\u0119 operowano mu trzy razy. Podczas pierwszej operacji przeci\u0119to ko\u015bci i po\u0142\u0105czono inaczej, by wyprostowa\u0107 nadgarstek. Podczas drugiej – chirurg odj\u0105\u0142 jeden […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[120,12,13],"class_list":["post-2553","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-aktualnosci","tag-blad-medyczny","tag-odszkodowanie","tag-zadoscuczynienie"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2553","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2553"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2553\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2554,"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2553\/revisions\/2554"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2553"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2553"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2553"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}