Wprowadzenie obowi\u0105zkowych ubezpiecze\u0144 odpowiedzialno\u015bci cywilnej mia\u0142o na celu ochron\u0119 interes\u00f3w os\u00f3b poszkodowanych poprzez zabezpieczenie tych os\u00f3b przed skutkami niemo\u017cno\u015bci uzyskania odszkodowania lub \u015bwiadczenia bezpo\u015brednio od sprawcy szkody, przy czym konieczno\u015b\u0107 taka by\u0142a szczeg\u00f3lnie zauwa\u017calna w przypadku szk\u00f3d powsta\u0142ych w wyniku wypadk\u00f3w komunikacyjnych, kt\u00f3rych liczba sukcesywnie wzrasta\u0142a ze wzgl\u0119du na coraz wi\u0119ksz\u0105 liczb\u0119 pojazd\u00f3w. Zapewnienie sta\u0142ego \u017ar\u00f3d\u0142a wyp\u0142at ma szczeg\u00f3lne znaczenie w przypadku szk\u00f3d osobowych, w kt\u00f3rych zachodzi konieczno\u015b\u0107 realizowania sta\u0142ych \u015bwiadcze\u0144 np. rent, czy te\u017c prowadzenia w spos\u00f3b ci\u0105g\u0142y leczenia. Zdrowie i \u017cycie cz\u0142owieka stanowi\u0105 dobra najcenniejsze, dlatego te\u017c problem wyczerpywania si\u0119 sumy gwarancyjnej, a tym samym braku dalszej ochrony poszkodowanych nabiera szczeg\u00f3lnej wagi. <\/p>\n
Potrzeba wprowadzenia obowi\u0105zkowego ubezpieczenia komunikacyjnego znalaz\u0142a odbicie w pracach legislacyjnych, w wyniku kt\u00f3rych uchwalono ustaw\u0119 z dnia 28 marca 1952 r. o ubezpieczeniach pa\u0144stwowych (Dz.U. Nr 20, poz. 130), kt\u00f3ra wesz\u0142a w \u017cycie w dniu 29 kwietnia 1952 r. Zawarty w niej przepis art. 5 ust. 1 pkt 6, wprowadzi\u0142 obowi\u0105zek ubezpieczenia odpowiedzialno\u015bci cywilnej z ruchu \u015brodk\u00f3w komunikacji. Zgodnie z art. 6 ustawy, Rada Ministr\u00f3w w drodze rozporz\u0105dzenia mia\u0142a okre\u015bli\u0107 zakres obowi\u0105zkowych ubezpiecze\u0144, zasady i tryb zwalniania niekt\u00f3rych kategorii mienia od obowi\u0105zku ubezpieczenia, termin i tryb wprowadzenia w \u017cycie obowi\u0105zkowych ubezpiecze\u0144, wzajemne prawa i obowi\u0105zki ze stosunku ubezpieczenia oraz spos\u00f3b ustalania taryf i poboru sk\u0142adek ubezpieczeniowych. Jednak\u017ce akt wykonawczy, kt\u00f3ry mia\u0142 regulowa\u0107 te kwestie nie zosta\u0142 wydany.<\/p>\n
Ostatecznie obowi\u0105zkowe ubezpieczenie OC komunikacyjne zacz\u0119\u0142o funkcjonowa\u0107 w oparciu o przepisy ustawy z dnia 2 grudnia 1958 r. o ubezpieczeniach maj\u0105tkowych i osobowych (Dz.U. Nr 52, poz. 357) – w dniu 1 stycznia 1962 r., rozporz\u0105dzeniem Rady Ministr\u00f3w z dnia 1 grudnia 1961 r. w sprawie obowi\u0105zkowych ubezpiecze\u0144 nast\u0119pstw nieszcz\u0119\u015bliwych wypadk\u00f3w i odpowiedzialno\u015bci cywilnej z ruchu pojazd\u00f3w mechanicznych (Dz.U. Nr 55, poz. 311), stosownie do art. 6 ust. 1 powo\u0142anej ustawy, zosta\u0142 okre\u015blony zakres obowi\u0105zkowych ubezpiecze\u0144, zasady i tryb zwalniania niekt\u00f3rych kategorii mienia od obowi\u0105zkowego ubezpieczenia, termin i tryb wprowadzenia w \u017cycie obowi\u0105zkowych ubezpiecze\u0144, wzajemne prawa i obowi\u0105zki ze stosunku ubezpieczenia oraz spos\u00f3b ustalania taryf i poboru sk\u0142adek ubezpieczeniowych.<\/p>\n
Pocz\u0105tkowo w ubezpieczeniach odpowiedzialno\u015bci cywilnej zwi\u0105zanej z posiadaniem pojazdu nie okre\u015blono g\u00f3rnej granicy odpowiedzialno\u015bci ubezpieczycieli – funkcjonowa\u0142 jedynie niekorzystny dla poszkodowanych mechanizm, w wyniku kt\u00f3rego odpowiedzialno\u015b\u0107 zak\u0142adu ubezpiecze\u0144 powstawa\u0142a dopiero po przekroczeniu okre\u015blonej przepisami wysoko\u015bci poniesionej szkody. Notabene ograniczenie to zosta\u0142o zlikwidowane dopiero z dniem 1 stycznia 2004 r., kiedy to rozporz\u0105dzenie Ministra Finans\u00f3w z dnia 24 marca 2000 r. w sprawie og\u00f3lnych warunk\u00f3w obowi\u0105zkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazd\u00f3w mechanicznych za szkody powsta\u0142e w zwi\u0105zku z ruchem tych pojazd\u00f3w ( Dz.U. Nr 26, poz. 310 z p\u00f3\u017an. zm.) ograniczaj\u0105ce odpowiedzialno\u015b\u0107 zak\u0142adu ubezpiecze\u0144 do szk\u00f3d \u201ekt\u00f3re \u0142\u0105cznie nie przekraczaj\u0105 50% najni\u017cszego wynagrodzenia pracownik\u00f3w, ustalonego przez Ministra Pracy i Polityki Spo\u0142ecznej” (\u00a7 13 pkt 5) utraci\u0142o moc w wyniku wej\u015bcia w \u017cycie pakietu ustaw ubezpieczeniowych.<\/p>\n
G\u00f3rny limit odpowiedzialno\u015bci gwarancyjnej zak\u0142adu ubezpiecze\u0144 zosta\u0142 wprowadzony z dniem 1 stycznia 1991 r. rozporz\u0105dzeniem Ministra Finans\u00f3w z dnia 18 grudnia 1990 r. w sprawie og\u00f3lnych warunk\u00f3w ubezpieczenia odpowiedzialno\u015bci cywilnej posiadaczy pojazd\u00f3w mechanicznych za szkody powsta\u0142e w zwi\u0105zku z ruchem tych pojazd\u00f3w (Dz. U. Nr 89, poz. 527). Rozporz\u0105dzenie to by\u0142o aktem wykonawczym do ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o dzia\u0142alno\u015bci ubezpieczeniowej (t.j. z Dz.U. z 1996 r. Nr 11, poz. 62 z p\u00f3\u017an. zm.) i wprowadzi\u0142o sum\u0119 gwarancyjn\u0105 w wysoko\u015bci 7,2 mld z\u0142 (przed denominacj\u0105) w odniesieniu do jednego zdarzenia (\u00a7 14 ust. 1).<\/p>\n
W okresie p\u00f3\u017aniejszym, m.in. ze wzgl\u0119du na negatywne skutki inflacji wywo\u0142anej przemianami gospodarczymi, dostrze\u017cono konieczno\u015b\u0107 wzmocnienia pozycji os\u00f3b poszkodowanych poprzez podwy\u017cszenie sumy gwarancyjnej. Dlatego te\u017c, rozporz\u0105dzeniem Ministra Finans\u00f3w z dnia 9 grudnia 1992 r. w sprawie og\u00f3lnych warunk\u00f3w obowi\u0105zkowego ubezpieczenia odpowiedzialno\u015bci cywilnej posiadaczy pojazd\u00f3w mechanicznych za szkody powsta\u0142e w zwi\u0105zku z ruchem tych pojazd\u00f3w (Dz.U. Nr 96, poz. 475 z p\u00f3\u017an. zm.), z dniem 1 stycznia 1993 r. sum\u0119 gwarancyjn\u0105 ustalono na poziomie 11,5 mld z\u0142. w odniesieniu do jednego zdarzenia bez wzgl\u0119du na liczb\u0119 os\u00f3b poszkodowanych. W zakresie sumy gwarancyjnej rozporz\u0105dzenie to by\u0142o dwukrotnie nowelizowane: pierwsza nowelizacja, kt\u00f3ra mia\u0142a wej\u015b\u0107 w \u017cycie z dniem 1 stycznia 1995 r. wynika\u0142a z przeprowadzonej w kraju denominacji, w wyniku kt\u00f3rej suma gwarancyjna mia\u0142a wyra\u017ca\u0107 si\u0119 w kwocie 1.500.000 z\u0142. Ostatecznie jednak, z dniem 1 stycznia 1995 r. wesz\u0142a w \u017cycie nowelizacja dokonana rozporz\u0105dzeniem Ministra Finans\u00f3w z dnia 16 grudnia 1994 r. zmieniaj\u0105cym rozporz\u0105dzenie w sprawie og\u00f3lnych warunk\u00f3w obowi\u0105zkowego ubezpieczenia odpowiedzialno\u015bci cywilnej posiadaczy pojazd\u00f3w mechanicznych za szkody powsta\u0142e w zwi\u0105zku z ruchem tych pojazd\u00f3w (Dz.U. Nr 134, poz. 700), kt\u00f3rym wprowadzona zosta\u0142a suma gwarancyjna w wysoko\u015bci 600.000 ECU w odniesieniu do jednego zdarzenia bez wzgl\u0119du na liczb\u0119 poszkodowanych os\u00f3b (pocz\u0105wszy od 1 stycznia 1999 r., na podstawie obowi\u0105zuj\u0105cej w\u00f3wczas ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. prawo dewizowe, sformu\u0142owanie \u201eecu” zosta\u0142o zast\u0105pione sformu\u0142owaniem \u201eeuro”).<\/p>\n
Od dnia 1 stycznia 2004 r. tj. po wej\u015bciu w \u017cycie ustawy z dnia 23 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowi\u0105zkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz.U. Nr 124, poz. 1152 ze zm.), zgodnie z art. 36 ustawy, suma gwarancyjna w odniesieniu do szk\u00f3d na osobie wynosi\u0142a 350 tys. euro na ka\u017cdego poszkodowanego, za\u015b do szk\u00f3d na mieniu 200 tys. euro na jedno zdarzenie bez wzgl\u0119du na liczb\u0119 poszkodowanych. Pocz\u0105wszy od dnia 1 stycznia 2006 r., ustaw\u0105 z dnia 8 lipca 2005 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniach obowi\u0105zkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych; ustawy o dzia\u0142alno\u015bci ubezpieczeniowej oraz ustawy o po\u015brednictwie ubezpieczeniowym (Dz.U. Nr 167, poz. 1396), suma gwarancyjna podniesiona zosta\u0142a w odniesieniu do szk\u00f3d na osobie do kwoty 1,5 mln euro na jedno zdarzenie bez wzgl\u0119du na liczb\u0119 os\u00f3b poszkodowanych, a w odniesieniu do szk\u00f3d na mieniu 300 tys. euro tak\u017ce na jedno zdarzenie i bez wzgl\u0119du na liczb\u0119 poszkodowanych – sumy te b\u0119d\u0105 obowi\u0105zywa\u0142y w stosunku do um\u00f3w zawartych do dnia 10 grudnia 2009 r.<\/p>\n
W dniu 11 czerwca 2007 r. wesz\u0142a w \u017cycie kolejna nowelizacja ustawy o ubezpieczeniach obowi\u0105zkowych. Zosta\u0142a ona dokonana ustaw\u0105 z dnia 24 maja 2007 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniach obowi\u0105zkowych oraz ustawy o dzia\u0142alno\u015bci ubezpieczeniowej (Dz.U. Nr 102, poz. 691), na podstawie kt\u00f3rej w stosunku do um\u00f3w zawartych od dnia 11 grudnia 2009 r. do dnia 10 czerwca 2012 r. sum\u0119 gwarancyjn\u0105 w odniesieniu do szk\u00f3d na osobie ustalono na kwot\u0119 2,5 mln euro, za\u015b w przypadku um\u00f3w zawartych od dnia 11 czerwca 2012 r. b\u0119dzie to kwota 5 mln euro. W stosunku do szk\u00f3d na mieniu sumy gwarancyjne wynosi\u0107 b\u0119d\u0105 odpowiednio 500 tys. euro i 1 mln euro.<\/p>\n
Nowelizacje te by\u0142y wynikiem konieczno\u015bci dostosowania przepis\u00f3w prawa polskiego do wymog\u00f3w prawa unijnego, cho\u0107 niezale\u017cnie od tego faktu, zdaniem wi\u0119kszo\u015bci przedstawicieli rynku ubezpiecze\u0144, sumy gwarancyjne jako zbyt niskie nale\u017ca\u0142o podwy\u017cszy\u0107 z uwagi na istniej\u0105ce zagro\u017cenie ich wyczerpywania. Problem ewentualnego wyczerpania sumy gwarancyjnej wyeliminowa\u0142a Francja, kt\u00f3ra nie zakre\u015bli\u0142a g\u00f3rnej granicy odpowiedzialno\u015bci gwarancyjnej zak\u0142ad\u00f3w ubezpiecze\u0144. Bior\u0105c pod uwag\u0119 istniej\u0105ce w tym zakresie r\u00f3\u017cnice, w art. 36 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniach obowi\u0105zkowych ustawodawca wprowadzi\u0142 przepis, zgodnie z kt\u00f3rym za szkody spowodowane na terytorium pa\u0144stw, kt\u00f3rych biura narodowe s\u0105 sygnatariuszami Jednolitego Porozumienia mi\u0119dzy Biurami Narodowymi – Regulaminu Wewn\u0119trznego, zak\u0142ad ubezpiecze\u0144 odpowiada do wysoko\u015bci sumy gwarancyjnej okre\u015blonej przepisami tego pa\u0144stwa nie ni\u017cszej jednak ni\u017c – w przypadku Polski – suma okre\u015blona w przepisach ustawy o ubezpieczeniach obowi\u0105zkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych. Wydaje si\u0119, i\u017c zagro\u017cenie wyczerpania si\u0119 sumy gwarancyjnej rozwi\u0105za\u0142a tak\u017ce b\u0119d\u0105ca cz\u0142onkiem systemu Zielonej Karty Andora, w kt\u00f3rej wprowadzono sum\u0119 gwarancyjn\u0105 w wysoko\u015bci 50 mln euro.<\/p>\n
Wydaje si\u0119 tak\u017ce, i\u017c wprowadzone obecnie sumy gwarancyjne – w szczeg\u00f3lno\u015bci te, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 obowi\u0105zywa\u0142y po 11 grudnia 2009 r. – b\u0119d\u0105 w przysz\u0142o\u015bci stanowi\u0142y nale\u017cyte zabezpieczenie d\u0142ugoterminowych \u015bwiadcze\u0144 nale\u017cnych osobom poszkodowanym w wypadkach komunikacyjnych, jednak w chwili obecnej – szczeg\u00f3lnie w przypadkach os\u00f3b, kt\u00f3re ponios\u0142y szkod\u0119 w latach 90-tych – zdarza si\u0119, i\u017c ze wzgl\u0119du na wyczerpanie si\u0119 sumy gwarancyjnej osoby te trac\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 dalszego uzyskiwania \u015brodk\u00f3w b\u0105d\u017a utrat\u0105 tak\u0105 s\u0105 zagro\u017cone. Nadto, w przypadku jednoczesnego braku mo\u017cliwo\u015bci uzyskiwania dalszych \u015bwiadcze\u0144 bezpo\u015brednio od sprawcy szkody dochodzi do naruszenia zasady pe\u0142nego odszkodowania zawartej w przepisie art. 361 k.c. Zasada ta – cho\u0107 doznaje pewnych ogranicze\u0144 – znajduje tak\u017ce odzwierciedlenie w przepisie art. 34 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniach obowi\u0105zkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych w odniesieniu do posiadaczy pojazd\u00f3w mechanicznych oraz w przepisie art. 50 ust. 1 powo\u0142anej ustawy w odniesieniu do ubezpieczenia OC rolnik\u00f3w.<\/p>\n
Problem wyczerpywalno\u015bci sumy gwarancyjnej by\u0142 wielokrotnie analizowany przez przedstawicieli doktryny, praktyk\u00f3w rynku ubezpieczeniowego oraz judykatur\u0119 w kontek\u015bcie mo\u017cliwo\u015bci podwy\u017cszenia \u015bwiadczenia nale\u017cnego osobie poszkodowanej zar\u00f3wno na podstawie art. 3581 \u00a7 3 k.c., jak i art. 35711 k.c. ustanawia zasad\u0119 waloryzacji s\u0105dowej i zgodnie z jego brzmieniem w razie istotnej zmiany si\u0142y nabywczej pieni\u0105dza po powstaniu zobowi\u0105zania, s\u0105d mo\u017ce po rozwa\u017ceniu interes\u00f3w stron, zgodnie z zasadami wsp\u00f3\u0142\u017cycia spo\u0142ecznego, zmieni\u0107 wysoko\u015b\u0107 lub spos\u00f3b spe\u0142nienia \u015bwiadczenia pieni\u0119\u017cnego, chocia\u017cby by\u0142y ustalone w orzeczeniu lub umowie. Jednak\u017ce w opinii znacznej cz\u0119\u015bci przedstawicieli rynku ubezpiecze\u0144 niedopuszczalne jest stosowanie tego przepisu w przypadku wyczerpywalno\u015bci sumy gwarancyjnej. Podkre\u015blaj\u0105 oni, \u017ce zgodnie z jego \u00a7 1 dotyczy on wy\u0142\u0105cznie zobowi\u0105za\u0144, kt\u00f3rych przedmiotem od chwili ich powstania jest suma pieni\u0119\u017cna. Uzasadniaj\u0105c swe stanowisko wskazuj\u0105, i\u017c \u015bwiadczenia odszkodowawcze, do wyp\u0142aty kt\u00f3rych zobowi\u0105zany jest ubezpieczaj\u0105cy s\u0105 zobowi\u0105zaniami niepieni\u0119\u017cnymi, a zak\u0142ad ubezpiecze\u0144 jedynie zwalnia ubezpieczaj\u0105cego od obowi\u0105zku wyp\u0142aty odszkodowania. W konsekwencji przepis ten – dotycz\u0105c wy\u0142\u0105cznie zobowi\u0105za\u0144 pieni\u0119\u017cnych – nie mo\u017ce by\u0107 stosowany w przypadku odpowiedzialno\u015bci gwarancyjno – repartycyjnej zak\u0142adu ubezpiecze\u0144. Mo\u017cliwo\u015b\u0107 zastosowania w omawianym przypadku przepisu art. 3581 \u00a7 3 k.c. kwestionuj\u0105 nie tylko przedstawiciele nauki, ale tak\u017ce judykatura. Mo\u017cna tu wskaza\u0107 np. uchwa\u0142\u0119 SN z dnia 29 grudnia 1994 r. w sk\u0142adzie 7 s\u0119dzi\u00f3w (sygn. akt III CZP 120\/94), w kt\u00f3rej s\u0105d wyrazi\u0142 pogl\u0105d, i\u017c w sprawach o \u015bwiadczenia z obowi\u0105zkowego ubezpieczenia, w kt\u00f3rych okre\u015blono wysoko\u015b\u0107 sumy gwarancyjnej, przepis art. 3581 \u00a7 3 k.c. nie ma zastosowania. k.c. Przepis art. 358<\/p>\n
Dostrzegaj\u0105c potrzeb\u0119 rozwi\u0105zania problemu wyczerpywalno\u015bci sumy gwarancyjnej przeanalizowano tak\u017ce mo\u017cliwo\u015b\u0107 zastosowania w tym zakresie przepisu art. 3571 k.c., zgodnie z kt\u00f3rym je\u017celi z powodu nadzwyczajnej zmiany stosunk\u00f3w spe\u0142nienie \u015bwiadczenia by\u0142oby po\u0142\u0105czone z nadmiernymi trudno\u015bciami albo grozi\u0142oby jednej ze stron ra\u017c\u0105c\u0105 strat\u0105, czego strony nie przewidywa\u0142y przy zawarciu umowy, s\u0105d mo\u017ce po rozwa\u017ceniu interes\u00f3w stron, zgodnie z zasadami wsp\u00f3\u0142\u017cycia spo\u0142ecznego, oznaczy\u0107 spos\u00f3b wykonania zobowi\u0105zania, wysoko\u015b\u0107 \u015bwiadczenia lub nawet orzec o rozwi\u0105zaniu umowy. Rozwi\u0105zuj\u0105c umow\u0119 s\u0105d mo\u017ce w miar\u0119 potrzeby orzec o rozliczeniach stron, kieruj\u0105c si\u0119 zasadami okre\u015blonymi w zdaniu poprzedzaj\u0105cym. Przedstawiciele doktryny zgodnie podnosz\u0105, i\u017c przepis ten jednak reguluje kwestie zwi\u0105zane z umownymi stosunkami zobowi\u0105zaniowymi. Z przepisu tego wynika, i\u017c jego zastosowanie uwarunkowane jest zaj\u015bciem \u015bci\u015ble okre\u015blonych przes\u0142anek, kt\u00f3re w przypadku wyczerpania si\u0119 sumy gwarancyjnej nie zachodz\u0105. Przede wszystkim wyczerpania si\u0119 sumy gwarancyjnej nie mo\u017cna ocenia\u0107 w kategoriach nadzwyczajnej zmiany stosunk\u00f3w, kt\u00f3rych strony umowy nie mog\u0142y przewidzie\u0107 w chwili zawierania umowy, jak r\u00f3wnie\u017c tego, i\u017c spe\u0142nienie przez d\u0142u\u017cnika zobowi\u0105zania wi\u0105za\u0142oby si\u0119 z nadmiernymi trudno\u015bciami. Nadto, brzmienie powy\u017cszego przepisu wskazuje, i\u017c dotyczy on wy\u0142\u0105cznie stosunk\u00f3w pomi\u0119dzy stronami umowy, osoba za\u015b poszkodowana stron\u0105 umowy nie jest. W konsekwencji nie ma podstaw stosowania tego przepisu w zakresie umowy ubezpieczenia OC. Powo\u0142ana ju\u017c wcze\u015bniej uchwa\u0142a SN z dnia 29 grudnia 1994 r. (sygn. akt III CZP 120\/94), kwestionuj\u0105c mo\u017cliwo\u015b\u0107 zmiany stosunku ubezpieczenia OC na podstawie art. 3581 \u00a7 3 k.c. dopuszcza jednak tak\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 na podstawie art. 3571 k.c. S\u0105d bowiem w dalszej cz\u0119\u015bci sentencji stwierdzi\u0142, i\u017c w wyj\u0105tkowych przypadkach mo\u017cliwe jest zastosowanie art. 3571 k.c. w sprawach o \u015bwiadczenia z obowi\u0105zkowego ubezpieczenia OC w sytuacji wyczerpania sumy gwarancyjnej. R\u00f3wnie\u017c w uchwale SN z dnia 31 maja 1994 r. (sygn. akt III CZP 74\/94) s\u0105d wskaza\u0142 na tak\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107. Podobn\u0105 opini\u0119 S\u0105d Najwy\u017cszy wyrazi\u0142 w uchwale z dnia 26 listopada 1991 r. (sygn. akt III CZP 122\/91), w kt\u00f3rej stwierdzi\u0142, i\u017c w sprawach o odszkodowanie z umowy ubezpieczenia, w kt\u00f3rej okre\u015blono g\u00f3rn\u0105 granic\u0119 odpowiedzialno\u015bci zak\u0142adu ubezpiecze\u0144, dopuszczalne jest stosowanie art. 3571 \u00a7 1 k.c. (obecnie art. 3571 k.c) . Stanowisko prezentowane w powy\u017cszych orzeczeniach przez S\u0105d Najwy\u017cszy wzbudzi\u0142o powa\u017cn\u0105 krytyk\u0119 w\u015br\u00f3d przedstawicieli doktryny. Znalaz\u0142o to odzwierciedlenie m.in. w formu\u0142owanych przez nich glosach krytycznych (M. Nestorowicz, A. Szpunar, A. Brzozowski, P. Wi\u015bniewski).<\/p>\n
Rosn\u0105ca liczba szk\u00f3d komunikacyjnych, b\u0119d\u0105ca nast\u0119pstwem coraz wi\u0119kszej liczby pojazd\u00f3w, a wi\u0119c i wi\u0119kszego zagro\u017cenia, linia orzecznictwa zdecydowanie podkre\u015blaj\u0105ca prawo poszkodowanego do s\u0142usznego odszkodowania oraz wymogi wynikaj\u0105ce z cz\u0142onkostwa w Unii Europejskiej, zrodzi\u0142y konieczno\u015b\u0107 podwy\u017cszenia sum gwarancyjnych, co sta\u0142o si\u0119 za spraw\u0105 ostatnio przeprowadzonych nowelizacji. Jednak nadal pozostaje aktualny problem wyczerpania sum gwarancyjnych w przypadku um\u00f3w zawartych w latach 90-tych. Z uwagi na wskazan\u0105 przez judykatur\u0119 niedopuszczalno\u015b\u0107 stosowania art. 3581 \u00a7 3 k.c. w przypadku wyczerpania si\u0119 sumy gwarancyjnej, jak r\u00f3wnie\u017c kwestionowanie przez znaczny kr\u0105g przedstawicieli doktryny stanowiska prezentowanego w wi\u0119kszo\u015bci orzecze\u0144 o dopuszczalno\u015bci stosowania w tym zakresie art. 3571 k.c., nale\u017ca\u0142oby rozwa\u017cy\u0107 ewentualno\u015b\u0107 wprowadzenia uregulowa\u0144 prawnych, kt\u00f3re w takich przypadkach zapewni\u0142yby osobie poszkodowanej mo\u017cliwo\u015b\u0107 dalszego otrzymywania \u015bwiadcze\u0144. W opinii niekt\u00f3rych przedstawicieli rynku ubezpiecze\u0144, m.in. dr. Marcina Orlickiego z Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, a tak\u017ce Rzecznik Ubezpieczonych, nale\u017ca\u0142oby przeanalizowa\u0107 omawian\u0105 kwesti\u0119 w kontek\u015bcie wprowadzenia obowi\u0105zku dalszego zaspokajania roszcze\u0144 os\u00f3b poszkodowanych przez Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny, przy czym niezb\u0119dne do tego \u015brodki finansowe Fundusz uzyskiwa\u0142by od ubezpieczycieli prowadz\u0105cych sprzeda\u017c ubezpieczenia OC posiadaczy pojazd\u00f3w mechanicznych.<\/p>\n
W przypadku wprowadzenia takiej regulacji bardzo istotne by\u0142oby przeanalizowanie zagadnie\u0144 zwi\u0105zanych z obowi\u0105zkiem respektowania zasady lex retro non agit w kontek\u015bcie zaspokajania roszcze\u0144 przez Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny. Niekt\u00f3rzy przedstawiciele doktryny, a tak\u017ce przedstawiciele zak\u0142ad\u00f3w ubezpiecze\u0144 podkre\u015blaj\u0105 istniej\u0105cy zakaz retroakcji, co ich zdaniem uniemo\u017cliwi skorzystanie z dobrodziejstwa nowych regulacji przez osoby poszkodowane w uprzednich okresach. Jednak\u017ce nale\u017ca\u0142oby zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na zastosowanie przepisu sformu\u0142owanego przy nowelizacji kodeksu cywilnego, kt\u00f3ra wesz\u0142a w \u017cycie w dniu 10 sierpnia 2007 r. w zakresie przedawnienia roszcze\u0144. Artyku\u0142 2 ustawy z dnia 16 lutego o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 80, poz. 538) wprowadzi\u0142 bowiem regulacj\u0119, i\u017c do roszcze\u0144 o naprawienie szkody wyrz\u0105dzonej czynem niedozwolonym powsta\u0142ych przed dniem wej\u015bcia w \u017cycie tej ustawy, a wed\u0142ug przepis\u00f3w dotychczasowych w tym dniu jeszcze nieprzedawnionych, stosuje si\u0119 przepisy wprowadzone t\u0105 nowelizacj\u0105. Pomimo istnienia krytycznych ocen uchwalonego przepisu, nale\u017cy jednak wskaza\u0107 przepis art. 3 k.c., zgodnie z kt\u00f3rym ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba \u017ce to wynika z jej brzmienia lub celu, co \u015bwiadczy o tym, i\u017c ustawodawca przewidzia\u0142 sytuacje wymagaj\u0105ce odr\u0119bnych rozwi\u0105za\u0144.<\/p>\n
Zastosowanie w nowelizacji kodeksu cywilnego omawianego powy\u017cej rozwi\u0105zania wynika\u0142o z konieczno\u015bci zapewnienia osobom poszkodowanym mo\u017cliwo\u015bci pe\u0142nej realizacji prawa do naprawienia wyrz\u0105dzonej szkody. Prawo takie winni posiada\u0107 wszyscy poszkodowani, tak\u017ce ci, kt\u00f3rzy w coraz wi\u0119kszym stopniu s\u0105 zagro\u017ceni utrat\u0105 mo\u017cliwo\u015bci otrzymywania niezb\u0119dnych do \u017cycia \u015bwiadcze\u0144 z uwagi na wyczerpanie si\u0119 sumy gwarancyjnej b\u0105d\u017a te\u017c t\u0119 mo\u017cliwo\u015b\u0107 ju\u017c utracili. Jest to wskazane tym bardziej, \u017ce to prawodawca – nie przewiduj\u0105c konsekwencji – wprowadzi\u0142 limit odpowiedzialno\u015bci zak\u0142ad\u00f3w ubezpiecze\u0144 ustalaj\u0105c go przy tym na bardzo niskim poziomie, co – szczeg\u00f3lnie ze wzgl\u0119du na istniej\u0105ce w\u00f3wczas w kraju warunki ekonomiczne, w tym znaczn\u0105 inflacj\u0119 – odbi\u0142o si\u0119 bardzo negatywnie na mo\u017cliwo\u015bci zaspokajania potrzeb z otrzymywanych \u015bwiadcze\u0144. By\u0142o to bowiem wynikiem przeprowadzonej na prze\u0142omie lat 80-tych i 90-tych transformacji ustrojowej i gospodarczej, w wyniku kt\u00f3rej sytuacja os\u00f3b pobieraj\u0105cych \u015bwiadczenia na podstawie um\u00f3w ubezpieczenia OC posiadaczy pojazd\u00f3w mechanicznych uleg\u0142a znacznemu pogorszeniu.<\/p>\n
Wydaje si\u0119, i\u017c w przypadku wprowadzenia regulacji nak\u0142adaj\u0105cej na Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny obowi\u0105zek realizacji \u015bwiadcze\u0144 po wyczerpaniu si\u0119 sumy gwarancyjnej, zobowi\u0105zania finansowe Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego nie ulegn\u0105 znacznemu podwy\u017cszeniu. Temu celowi s\u0142u\u017cy\u0142oby wprowadzenie regulacji, kt\u00f3ra umo\u017cliwi\u0142aby kierowanie przez Fundusz do sprawcy szkody roszczenia regresowego o zwrot \u015bwiadczenia wyp\u0142aconego poszkodowanemu. Konieczno\u015b\u0107 wprowadzenia roszczenia regresowego wynika tak\u017ce z faktu, i\u017c sprawca szkody nie mo\u017ce zosta\u0107 zwolniony z obowi\u0105zku jej naprawienia. W \u015bwietle prawa, pomimo posiadania polisy OC obowi\u0105zek ten istnieje nadal; zak\u0142ad ubezpiecze\u0144 przejmuje jedynie zobowi\u0105zanie polegaj\u0105ce na przej\u0119ciu obowi\u0105zku wyp\u0142aty \u015bwiadcze\u0144. Wyczerpanie sumy gwarancyjnej skutkuje wyga\u015bni\u0119ciem zobowi\u0105zania zak\u0142adu ubezpiecze\u0144, kt\u00f3rym jest przej\u0119cie p\u0142atno\u015bci, nie zwalnia jednak sprawcy szkody z odpowiedzialno\u015bci. Ten sam mechanizm obowi\u0105zuje r\u00f3wnie\u017c w odniesieniu do Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego – realizacja przez Fundusz p\u0142atno\u015bci nie zwalnia sprawcy z odpowiedzialno\u015bci za skutki wyrz\u0105dzonej szkody. Z uwagi na powy\u017csze, a tak\u017ce wobec podwy\u017cszenia przez ustawodawc\u0119 sum gwarancyjnych, nie wydaje si\u0119, i\u017c w przysz\u0142o\u015bci Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny by\u0142by nadmiernie obci\u0105\u017cony finansowo w zwi\u0105zku z realizacj\u0105 \u015bwiadcze\u0144 odszkodowawczych.<\/p>\n
Zapewnienie poszkodowanym ci\u0105g\u0142o\u015bci otrzymywania \u015bwiadcze\u0144 jest podyktowane zasad\u0105 s\u0142uszno\u015bci i wsp\u00f3\u0142\u017cycia spo\u0142ecznego. Warto te\u017c w tym miejscu zaznaczy\u0107, i\u017c zgodnie z art. 32 ust. 1 Konstytucji, wszyscy s\u0105 r\u00f3wnie wobec prawa i wszyscy maj\u0105 prawo do r\u00f3wnego traktowania przez w\u0142adze publiczne. Prof. Leszek Garlicki w \u201eKomentarzu do Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej” zauwa\u017ca, i\u017c r\u00f3wno\u015b\u0107 w prawie odnosi si\u0119 tak\u017ce do procesu stanowienia prawa i nak\u0142ada na prawodawc\u0119 obowi\u0105zek tworzenia prawa, kt\u00f3re respektuje nakaz jednakowego traktowania podmiot\u00f3w podobnych.[1] Zasada ta znalaz\u0142a odzwierciedlenie m.in. w orzeczeniu Trybuna\u0142u Konstytucyjnego z dnia 24 pa\u017adziernika 1989 r., sygn. akt K 6\/89. W konsekwencji nale\u017ca\u0142oby przyj\u0105\u0107, i\u017c zasada ta zosta\u0142a naruszona w chwili wprowadzenia limitu odpowiedzialno\u015bci zak\u0142ad\u00f3w ubezpiecze\u0144 w roku 1991, bowiem jedynie osoby poszkodowane przed t\u0105 dat\u0105 maj\u0105 zapewnion\u0105 ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 otrzymywania \u015bwiadcze\u0144 ze wzgl\u0119du na brak ograniczenia odpowiedzialno\u015bci ubezpieczycieli poprzez wprowadzenie sumy gwarancyjnej. W konsekwencji po\u0142o\u017cenie os\u00f3b poszkodowanych ju\u017c po wprowadzeniu sumy gwarancyjnej jest znacznie trudniejsze, ni\u017c os\u00f3b poszkodowanych w okresie wcze\u015bniejszym.<\/p>\n
Kwestionuj\u0105c zasadno\u015b\u0107 wyp\u0142aty \u015bwiadcze\u0144 pomimo wyczerpania si\u0119 sumy gwarancyjnej przedstawiciele zak\u0142ad\u00f3w ubezpiecze\u0144 podnosz\u0105 tak\u017ce kwesti\u0119 wysoko\u015bci sk\u0142adek ubezpieczeniowych. Jednak fakt, \u017ce w chwili zawierania umowy sk\u0142adka zosta\u0142a ustalona na poziomie odpowiadaj\u0105cym przyj\u0119tej w\u00f3wczas sumie gwarancyjnej i istniej\u0105cemu ryzyku, wobec ewentualnego przej\u0119cia przez Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny obowi\u0105zku wyp\u0142at \u015bwiadcze\u0144, traci znaczenie. By\u0142oby to istotne w przypadku dalszego wyp\u0142acania \u015bwiadcze\u0144 przez zak\u0142ad ubezpiecze\u0144, cho\u0107 w kontek\u015bcie trudnej sytuacji poszkodowanych jednak winno zej\u015b\u0107 na plan dalszy. Ubezpieczyciele podnosz\u0105, i\u017c w przypadku konieczno\u015bci realizowania przez nich wyp\u0142at pomimo wyczerpania si\u0119 sumy gwarancyjnej, wzrosn\u0105\u0107 b\u0119dzie musia\u0142a sk\u0142adka ubezpieczeniowa z tytu\u0142u zawieranych obecnie um\u00f3w. Nie wydaje si\u0119 jednak, by wobec liczby takich przypadk\u00f3w podniesienie sk\u0142adki za zawierane obecnie ubezpieczenia by\u0142o nieodzowne z tych samych przyczyn. Z du\u017cym prawdopodobie\u0144stwem mo\u017cna tak\u017ce przyj\u0105\u0107, i\u017c przej\u0119cie realizowania \u015bwiadcze\u0144 przez Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny nie b\u0119dzie skutkowa\u0107 podwy\u017cszeniem przez ustawodawc\u0119 wysoko\u015bci kwoty, kt\u00f3r\u0105 zak\u0142ady ubezpiecze\u0144 obowi\u0105zane s\u0105 wnosi\u0107 do Funduszu, szczeg\u00f3lnie w \u015bwietle stworzenia mo\u017cliwo\u015bci wyst\u0119powania przez Fundusz do sprawcy szkody z roszczeniem regresowym. <\/p>\n
Zagadnienie wyczerpywalno\u015bci sumy gwarancyjnej i jej skutk\u00f3w, tak\u017ce w kontek\u015bcie ewentualnego wyst\u0105pienia do Trybuna\u0142u Konstytucyjnego z wnioskiem o zbadanie konstytucyjno\u015bci przepis\u00f3w wprowadzaj\u0105cych limit odpowiedzialno\u015bci ubezpieczycieli, zosta\u0142o poddane przez Rzecznik Ubezpieczonych pod rozwag\u0119 Rzecznikowi Praw Obywatelskich, kt\u00f3rego zaanga\u017cowanie w ochron\u0119 praw os\u00f3b poszkodowanych znalaz\u0142o odzwierciedlenie m.in. w inicjatywie, w wyniku kt\u00f3rej uchwalony zosta\u0142 przepis art. 446 \u00a7 4 k.c. przywracaj\u0105cy instytucj\u0119 zado\u015b\u0107uczynienia osobom najbli\u017cszym po \u015bmierci poszkodowanego. Rzecznik Ubezpieczonych przekaza\u0142a tak\u017ce Rzecznikowi Praw Obywatelskich propozycj\u0119 zmian legislacyjnych, kt\u00f3rych celem jest zapewnienie osobom poszkodowanym ci\u0105g\u0142o\u015bci \u015bwiadcze\u0144 poprzez na\u0142o\u017cenie na Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny obowi\u0105zku realizowania tych p\u0142atno\u015bci. Rzecznik Praw Obywatelskich podzieli\u0142 zdanie Rzecznik Ubezpieczonych o konieczno\u015bci podj\u0119cia dzia\u0142a\u0144, kt\u00f3re w przysz\u0142o\u015bci pozwol\u0105 na wyeliminowanie problemu skutk\u00f3w wyczerpania sumy gwarancyjnej w zakresie szkody na osobie. <\/p>\n
Ewa Kiziewicz
\nMonitor Ubezpieczeniowy nr 38 – czerwiec 2009<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Wprowadzenie obowi\u0105zkowych ubezpiecze\u0144 odpowiedzialno\u015bci cywilnej mia\u0142o na celu ochron\u0119 interes\u00f3w os\u00f3b poszkodowanych poprzez zabezpieczenie tych os\u00f3b przed skutkami niemo\u017cno\u015bci uzyskania odszkodowania lub \u015bwiadczenia bezpo\u015brednio od sprawcy szkody, przy czym konieczno\u015b\u0107 taka by\u0142a szczeg\u00f3lnie zauwa\u017calna w przypadku szk\u00f3d powsta\u0142ych w wyniku wypadk\u00f3w komunikacyjnych, kt\u00f3rych liczba sukcesywnie wzrasta\u0142a ze wzgl\u0119du na coraz wi\u0119ksz\u0105 liczb\u0119 pojazd\u00f3w. Zapewnienie sta\u0142ego \u017ar\u00f3d\u0142a wyp\u0142at ma szczeg\u00f3lne znaczenie w przypadku szk\u00f3d osobowych, w kt\u00f3rych zachodzi konieczno\u015b\u0107 realizowania sta\u0142ych \u015bwiadcze\u0144 np. rent, czy te\u017c prowadzenia w spos\u00f3b ci\u0105g\u0142y leczenia. Zdrowie i \u017cycie cz\u0142owieka stanowi\u0105 dobra najcenniejsze, dlatego te\u017c problem wyczerpywania si\u0119 sumy gwarancyjnej, a tym samym braku dalszej ochrony poszkodowanych nabiera szczeg\u00f3lnej wagi. <\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8,43],"tags":[12,61,13],"class_list":["post-565","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-aktualnosci","category-prawo","tag-odszkodowanie","tag-rzu","tag-zadoscuczynienie"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/565","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=565"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/565\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":566,"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/565\/revisions\/566"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=565"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=565"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=565"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}