Zmiana przepis\u00f3w kodeku cywilnego dokonana ustaw\u0105 z dnia 13 maja 2008 r. o zmianie ustawy kodeks cywilny i niekt\u00f3rych innych ustaw (Dz. U. Nr 116, poz. 731) spowodowa\u0142a rozszerzenie katalogu \u015bwiadcze\u0144 nale\u017cnych najbli\u017cszym cz\u0142onkom rodziny zmar\u0142ego. Wprowadzona niedawno instytucja zado\u015b\u0107uczynienia z art. 446 \u00a7 4 k.c., wraz z odszkodowaniem z art. 446 \u00a7 3 k.c. prowadzi do sp\u00f3jno\u015bci systemowej, polegaj\u0105cej na wsp\u00f3\u0142istnieniu uzupe\u0142niaj\u0105cych si\u0119 \u015bwiadcze\u0144.<\/p>\n
Do Biura Rzecznika Ubezpieczonych trafi\u0142o w ostatnim czasie zapytanie dotycz\u0105ce mo\u017cliwo\u015bci kumulacji roszcze\u0144 z art. 446 \u00a7 4 k.c. oraz z art. 448 k.c. Pytanie to zrodzi\u0142o si\u0119 na kanwie dw\u00f3ch wyrok\u00f3w S\u0105du Apelacyjnego w Gda\u0144sku: z dnia 14 grudnia 2007 r., sygn. akt I ACa 1137\/07 oraz z dnia 23 wrze\u015bnia 2005 r., sygn. akt I ACa 554\/05, w kt\u00f3rych s\u0105d uzna\u0142, \u017ce \u015bmier\u0107 osoby bliskiej spowodowana przez osob\u0119 trzeci\u0105 stanowi naruszenie dobra osobistego najbli\u017cszych cz\u0142onk\u00f3w rodziny zmar\u0142ego.<\/p>\n
W sentencji pierwszego z przywo\u0142anych wyrok\u00f3w s\u0105d stwierdzi\u0142, \u017ce spowodowanie \u015bmierci osoby bliskiej – m\u0119\u017ca i ojca przez osob\u0119 trzeci\u0105 stanowi naruszenie dobra osobistego najbli\u017cszych cz\u0142onk\u00f3w rodziny zmar\u0142ego – \u017cony i dzieci, w postaci prawa do \u017cycia w zwi\u0105zku ma\u0142\u017ce\u0144skim, posiadania ojca, \u017cycia w pe\u0142nej rodzinie, w kt\u00f3rej m\u0105\u017c matki jest ojcem jej dzieci. W drugim za\u015b przyj\u0105\u0142, \u017ce szczeg\u00f3lna wi\u0119\u017a rodzic\u00f3w z dzieckiem, przys\u0142uguj\u0105ca zar\u00f3wno dziecku, jak i rodzicom w prawid\u0142owo funkcjonuj\u0105cej rodzinie, zas\u0142uguje na status dobra osobistego, podlegaj\u0105cego ochronie prawnej przewidzianej w art. 24 \u00a7 1 k.c. <\/p>\n
Powy\u017csze rozstrzygni\u0119cia s\u0105du by\u0142y istotne, gdy\u017c przez wiele lat pod rz\u0105dami kodeksu cywilnego w doktrynie i orzecznictwie dominowa\u0142 pogl\u0105d, \u017ce najbli\u017cszym cz\u0142onkom rodziny przys\u0142uguj\u0105 w takich przypadkach jedynie roszczenia okre\u015blone w art. 446 \u00a7 1-3 k.c.<\/p>\n
Orzeczenia te zapad\u0142y przed wprowadzeniem zado\u015b\u0107uczynienia z art. 446 \u00a7 4 k.c., niemniej nie straci\u0142y na aktualno\u015bci.<\/p>\n
Natomiast wobec braku wypracowanej praktyki oraz ugruntowanego orzecznictwa s\u0105dowego dotycz\u0105cego stosowania art. 446 \u00a7 4 k.c. na ich tle b\u0119d\u0105 pojawia\u0107 si\u0119 w\u0105tpliwo\u015bci w zakresie relacji art. 446 \u00a7 4 k.c. i 448 k.c.<\/p>\n
Nale\u017cy przypomnie\u0107, \u017ce nowelizacj\u0119 art. 446 k.c. wprowadzaj\u0105c\u0105 zado\u015b\u0107uczynienie za \u015bmier\u0107 cz\u0142onka najbli\u017cszej rodziny poprzedzi\u0142y spory i dyskusje w\u015br\u00f3d przedstawicieli nauki oraz liczne orzecznictwo na temat konieczno\u015bci kompensacji nie tylko szk\u00f3d materialnych, ale r\u00f3wnie\u017c cierpienia psychicznego wynikaj\u0105cego ze \u015bmierci innej osoby. Dokonywano bardzo szerokich wyk\u0142adni poj\u0119cia \u201esytuacji \u017cyciowej” z art. 446 \u00a7 3 k.c. oraz podejmowano pr\u00f3by dochodzenia zado\u015b\u0107uczynienia w\u0142a\u015bnie z art. 448 k.c. za naruszenie dobra osobistego, jakim jest wi\u0119\u017a \u0142\u0105cz\u0105ca osoby bliskie. Pojawi\u0142y si\u0119 wreszcie orzeczenia, w kt\u00f3rych wskazywano, \u017ce rozstr\u00f3j zdrowia psychicznego b\u0119d\u0105cy nast\u0119pstwem utraty osoby najbli\u017cszej daje podstaw\u0119 do roszczenia o zado\u015b\u0107uczynienie dla os\u00f3b nieb\u0119d\u0105cych bezpo\u015brednio poszkodowanymi w wypadku.<\/p>\n
Si\u0119gaj\u0105c do uzasadnienia do rz\u0105dowego projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz ustawy – Kodeks post\u0119powania cywilnego (druk sejmowy nr 81), w kt\u00f3rym zawnioskowano o nowelizacj\u0119 art. 446 k.c., nale\u017cy przypomnie\u0107, \u017ce Rzecznik Praw Obywatelskich w wyst\u0105pieniu z dnia 17 pa\u017adziernika 2006 r. skierowanym do Ministra Sprawiedliwo\u015bci wnosi\u0142 o zwi\u0119kszenie ochrony ofiar wypadk\u00f3w komunikacyjnych poprzez zamieszczenie w Kodeksie cywilnym przepisu o zado\u015b\u0107uczynieniu pieni\u0119\u017cnym za krzywd\u0119 z powodu \u015bmierci osoby najbli\u017cszej. Zaproponowano zmian\u0119 art. 446 k.c., kt\u00f3ry wcze\u015bniej przewidywa\u0142 wy\u0142\u0105cznie przyznanie stosownego odszkodowania najbli\u017cszym cz\u0142onkom rodziny zmar\u0142ego, je\u017celi wskutek jego \u015bmierci nast\u0105pi\u0142o znaczne pogorszenie ich sytuacji \u017cyciowej. Podnoszono przy tym, \u017ce skoro istnieje mo\u017cliwo\u015b\u0107 zado\u015b\u0107uczynienia w przypadku naruszenia d\u00f3br osobistych wskazanych w art. 23 K.c. (art. 24 w zw. z art. 448 k.c.), to tym bardziej taka mo\u017cliwo\u015b\u0107 powinna istnie\u0107 w przypadku \u015bmierci osoby bliskiej, co w spos\u00f3b istotny narusza sfer\u0119 psychicznych odczu\u0107 jednostki.<\/p>\n
Uwzgl\u0119dnienie propozycji zg\u0142oszonej przez Rzecznika Praw Obywatelskich oznacza\u0142o przywr\u00f3cenie instytucji znanej Kodeksowi zobowi\u0105za\u0144, kt\u00f3r\u0105 zast\u0105pi\u0142o przytoczone unormowanie art. 446 \u00a7 3 K.c. Wed\u0142ug art. 166 K.z. s\u0105d m\u00f3g\u0142 przyzna\u0107 najbli\u017cszym cz\u0142onkom rodziny poszkodowanego, kt\u00f3rego \u015bmier\u0107 nast\u0105pi\u0142a wskutek uszkodzenia cia\u0142a lub wywo\u0142ania rozstroju zdrowia, lub instytucji przez nich wskazanej, stosown\u0105 sum\u0119 pieni\u0119\u017cn\u0105 jako zado\u015b\u0107uczynienie za doznan\u0105 przez nich krzywd\u0119 moraln\u0105. Regulacja ta, przyj\u0119ta w prawie polskim za wzorem prawa szwajcarskiego i orzecznictwa francuskiego, dawa\u0142a podstaw\u0119 do zas\u0105dzenia zado\u015b\u0107uczynienia pieni\u0119\u017cnego z powodu krzywdy polegaj\u0105cej wy\u0142\u0105cznie na cierpieniach psychicznych, wywo\u0142anych utrat\u0105 osoby bliskiej.<\/p>\n
W doktrynie mo\u017cna te\u017c spotka\u0107 pogl\u0105dy, w kt\u00f3rych podkre\u015bla si\u0119, \u017ce nowelizacja art. 446 k.c. poprzez przyznanie prawa do zado\u015b\u0107uczynienia najbli\u017cszym cz\u0142onkom rodziny zapobiega pr\u00f3bom poszukiwania rozwi\u0105zania na gruncie art. 448 k.c., tzn. pr\u00f3bom do znalezienia \u201eodpowiedniego” dobra osobistego najbli\u017cszych krewnych, kt\u00f3re zosta\u0142o naruszone przez \u015bmier\u0107 bliskiej im osoby.[1] Takie podej\u015bcie wskazywa\u0142oby wr\u0119cz, \u017ce korzystanie z art. 448 k.c. stanowi\u0142o \u015brodek zast\u0119pczy, wype\u0142niaj\u0105cym luk\u0119, kt\u00f3r\u0105 obecnie wype\u0142ni\u0142 446 \u00a7 4 k.c.<\/p>\n
Analizuj\u0105c kwesti\u0119 mo\u017cliwo\u015bci kumulacji roszcze\u0144 art. 446 \u00a7 4 k.c. i 448 k.c. mo\u017cna posi\u0142kowa\u0107 si\u0119, na zasadzie analogii, orzecznictwem i pogl\u0105dami nauki dotycz\u0105cymi relacji roszcze\u0144 z art. 445 \u00a7 1 k.c. oraz art. 448. Mo\u017cna tutaj przywo\u0142a\u0107 chocia\u017cby uchwa\u0142\u0119 S\u0105du Najwy\u017cszego z dnia 19 czerwca 2007 r., sygn. III CZP 54\/07, w kt\u00f3rej S\u0105d stwierdzi\u0142, \u017ce w razie naruszenia dobra osobistego dopuszczalna jest kumulacja roszcze\u0144 okre\u015blonych w art. 448 k.c. Orzeczenie to dotyczy\u0142o co prawda kumulacji dw\u00f3ch roszcze\u0144 przewidzianych w art. 448 k.c. (w razie naruszenia dobra osobistego s\u0105d mo\u017ce przyzna\u0107 temu, czyje dobro osobiste zosta\u0142o naruszone, odpowiedni\u0105 sum\u0119 tytu\u0142em zado\u015b\u0107uczynienia pieni\u0119\u017cnego za doznan\u0105 krzywd\u0119 lub na jego \u017c\u0105danie zas\u0105dzi\u0107 odpowiedni\u0105 sum\u0119 pieni\u0119\u017cn\u0105 na wskazany przez niego cel spo\u0142eczny) jednak w uzasadnieniu do uchwa\u0142y S\u0105d Najwy\u017cszy dopuszcza istnienie konkurencyjnych roszcze\u0144 o zado\u015b\u0107uczynienie z art. 448 oraz z art. 445 k.c., w sytuacji, gdy roszczenie z art. 448 k.c. stanowi \u017c\u0105danie zas\u0105dzenia okre\u015blonej kwoty na cel spo\u0142eczny. Nadrz\u0119dnym celem zado\u015b\u0107uczynienia jest kompensata poniesionej krzywdy, a podmiotem szczeg\u00f3lnie chronionym jest pokrzywdzony. Zas\u0105dzenie odpowiedniej sumy pieni\u0119\u017cnej na cel spo\u0142eczny pe\u0142ni, w pewnym zakresie, tak\u017ce funkcj\u0119 kompensacyjn\u0105, chocia\u017c podstawow\u0105 jego funkcj\u0105 jest funkcja represyjna i prewencyjno-wychowawcza. <\/p>\n
Podobne stanowisko zajmuje tak\u017ce SSN G. Bieniek, kt\u00f3ry akceptuj\u0105c alternatywno\u015b\u0107 \u017c\u0105dania na gruncie art. 448 k.c., dopuszcza zbieg kumulatywny roszczenia z art. 445 i 448 k.c., w takim zakresie, \u017ce pokrzywdzony m\u00f3g\u0142by wyst\u0105pi\u0107 z \u017c\u0105daniem zado\u015b\u0107uczynienia pieni\u0119\u017cnego na swoja rzecz i zarazem z \u017c\u0105daniem zap\u0142aty stosownej sumy na cel spo\u0142eczny.[2]<\/p>\n
Nale\u017cy jednak\u017ce zaznaczy\u0107, \u017ce wyst\u0119puj\u0105 odmienne pogl\u0105dy w tym zakresie. Wed\u0142ug niekt\u00f3rych art. 448 k.c. nie stanowi samodzielnej podstawy odpowiedzialno\u015bci. Norma wynikaj\u0105ca ze wspomnianego przepisu stanowi jedynie rozwini\u0119cie i uzupe\u0142nienie norm zwartych w tych postanowieniach Tytu\u0142u V i Ksi\u0119gi III Kodeksu cywilnego, kt\u00f3re kreuj\u0105 obowi\u0105zek naprawienia szkody. Aby zatem skorzysta\u0107 z ochrony przewidzianej w art. 448 k.c., poszkodowany musi udowodni\u0107, \u017ce zdarzenie, kt\u00f3re doprowadzi\u0142o do naruszenia dobra osobistego, jest obj\u0119te zakresem jednej z podstaw odpowiedzialno\u015bci za szkod\u0119 deliktow\u0105 (art. 415-436 k.c.), a nast\u0119pnie wykaza\u0107, \u017ce w danym przypadku spe\u0142nione s\u0105 wszystkie przes\u0142anki wymagane przez dan\u0105 podstaw\u0119 obowi\u0105zku odszkodowawczego. Oponenci tej teorii zarzucaj\u0105 jej nadmierne rozszerzenie maj\u0105tkowej ochrony d\u00f3br osobistych, podkre\u015blaj\u0105c, ze czyn tego, kto narusza dobro osobiste musi by\u0107 czynem bezprawnym i zawinionym.[3]<\/p>\n
Przybli\u017caj\u0105c zado\u015b\u0107uczynienie z art. 446 \u00a7 4 k.c. warto wskaza\u0107 jego zasadnicze cechy. Zado\u015b\u0107uczynienie to jest \u015bwiadczeniem:<\/p>\n
– jednorazowym, wyp\u0142acanym co do zasady jeden raz, bowiem przy jego okre\u015blaniu nale\u017cy uwzgl\u0119dni\u0107 wszystkie elementy krzywdy \u0142\u0105cznie z tymi, kt\u00f3re mog\u0105 ujawni\u0107 si\u0119 w przysz\u0142o\u015bci. W przypadkach, gdy nie mo\u017cna ich by\u0142o przewidzie\u0107 lub w pe\u0142nym zakresie ustali\u0107, co w praktyce mo\u017ce mie\u0107 cz\u0119sto miejsce, otwarta pozostanie droga do odr\u0119bnego przyznania odpowiedniej sumy tytu\u0142em zado\u015b\u0107uczynienia z uwagi na ujawnienie si\u0119 nowej i jednocze\u015bnie odr\u0119bnej krzywdy, np. wyst\u0105pienie schorze\u0144 depresyjnych w zwi\u0105zku z poczuciem osamotnienia i b\u00f3lu po stracie najbli\u017cszego;<\/p>\n
– pieni\u0119\u017cnym, bowiem b\u0119dzie wyra\u017cone i zrealizowane za pomoc\u0105 \u015brodk\u00f3w p\u0142atniczych;<\/p>\n
– maj\u0105cym stanowi\u0107 spos\u00f3b z\u0142agodzenia cierpie\u0144 psychicznych po utracie osoby najbli\u017cszej, gdy\u017c jego celem jest wyr\u00f3wnanie uszczerbk\u00f3w o charakterze niematerialnym zwi\u0105zanym z doznan\u0105 krzywd\u0105, kt\u00f3ra mo\u017ce przejawi\u0107 si\u0119 szeregiem negatywnych zjawisk w psychice i dalszej emocjonalnej egzystencji uprawnionego;<\/p>\n
– osobistym, tzn. przynale\u017cnym wy\u0142\u0105cznie uprawnionemu najbli\u017cszemu cz\u0142onkowi rodziny zmar\u0142ego poszkodowanego i nie ma tutaj wyj\u0105tk\u00f3w jak to ma miejsce w art. 445 \u00a7 3 k.c.; jest \u015bci\u015ble zwi\u0105zane z osob\u0105 uprawnionego i wraz z jej \u015bmierci\u0105 wygasa, nie wchodz\u0105c do spadku po niej;<\/p>\n
– fakultatywnym, tzn. uznaniowym bowiem s\u0105dowi orzekaj\u0105cemu pozostawia si\u0119 zupe\u0142n\u0105 swobod\u0119 w jego przyznaniu i okre\u015bleniu jego wysoko\u015bci. Fakultatywno\u015b\u0107 powoduje, \u017ce sk\u0142ad orzekaj\u0105cy analizuj\u0105c ka\u017cdorazowo og\u00f3\u0142 okoliczno\u015bci w sprawie mo\u017ce uwzgl\u0119dni\u0107, b\u0105d\u017a oddali\u0107 roszczenie. Przy uwzgl\u0119dnieniu roszczenia wysoko\u015b\u0107 zado\u015b\u0107uczynienia zale\u017ce\u0107 b\u0119dzie od ca\u0142okszta\u0142tu negatywnych skutk\u00f3w w sferze niematerialnej szkody (krzywdy) g\u0142\u00f3wnie jej rozmiaru i intensywno\u015bci.[4]<\/p>\n
W \u015bwietle art. 446 \u00a7 4 k.c. nie ma natomiast w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce podstaw\u0105 roszczenia o zap\u0142at\u0119 stosownego zado\u015b\u0107uczynienia mo\u017ce by\u0107 ka\u017cda podstawa odpowiedzialno\u015bci deliktowej. Jego zakres daje mo\u017cliwo\u015b\u0107 dochodzenia odszkodowania za naruszenie dobra osobistego szeroko rozumianego i wykraczaj\u0105cego poza zakres wyznaczony art. 448 k.c. Przez to przyj\u0119te w art. 446 \u00a7 4 k.c. rozwi\u0105zanie jest zdecydowanie korzystniejsze w stosunku do rozwi\u0105zania z art. 448 k.c. i powinno by\u0107 wykorzystywane w pierwszej kolejno\u015bci.<\/p>\n
[1] Por. dr hab. A. \u015amieja (w:) System prawa prywatnego. Prawo zobowi\u0105za\u0144 – cz\u0119\u015b\u0107 og\u00f3lna. Tom 6 pod red. dr hab. Adama Olejniczaka, C.H. Beck z Instytutem Nauk Prawnych PAN, Warszawa, 2009, s. 737.<\/p>\n
[2] Kodeks cywilny. Tom I. Komentarz, pod red. K. Pietrzykowskiego, C.H. Beck, Warszawa 2002, s.1057.<\/p>\n
[3] Dr hab. A. \u015amieja (w:) System prawa prywatnego. Prawo zobowi\u0105za\u0144 – cz\u0119\u015b\u0107 og\u00f3lna. Tom 6 pod red. dr hab. Adama Olejniczaka, C.H. Beck z Instytutem Nauk Prawnych PAN, Warszawa, 2009, s. 707.<\/p>\n
[4] A. Daszewski, \u201eOd stosownego odszkodowania do zado\u015b\u0107uczynienia pieni\u0119\u017cnego za krzywd\u0119 dla najbli\u017cszych cz\u0142onk\u00f3w rodziny zmar\u0142ego”, Prawo Asekuracyjne, nr 4(57)\/ 2008.<\/p>\n
Anna D\u0105browska
\nMonitor Ubezpieczeniowy nr 38 – czerwiec 2009<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Zmiana przepis\u00f3w kodeku cywilnego dokonana ustaw\u0105 z dnia 13 maja 2008 r. o zmianie ustawy kodeks cywilny i niekt\u00f3rych innych ustaw (Dz. U. Nr 116, poz. 731) spowodowa\u0142a rozszerzenie katalogu \u015bwiadcze\u0144 nale\u017cnych najbli\u017cszym cz\u0142onkom rodziny zmar\u0142ego. Wprowadzona niedawno instytucja zado\u015b\u0107uczynienia z art. 446 \u00a7 4 k.c., wraz z odszkodowaniem z art. 446 \u00a7 3 k.c. prowadzi do sp\u00f3jno\u015bci systemowej, polegaj\u0105cej na wsp\u00f3\u0142istnieniu uzupe\u0142niaj\u0105cych si\u0119 \u015bwiadcze\u0144.<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8,43],"tags":[12,61,13],"class_list":["post-567","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-aktualnosci","category-prawo","tag-odszkodowanie","tag-rzu","tag-zadoscuczynienie"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/567","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=567"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/567\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":568,"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/567\/revisions\/568"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=567"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=567"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.odszkodowania.info.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=567"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}