Sąd Najwyższy zajął stanowisko w ważnej kwestii procesowej dotyczącej postępowań o odszkodowanie i zadośćuczynienie za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie.
W postanowieniu z 5 sierpnia 2026 r., sygn. III KO 152/26, SN uznał, że gdy reprezentantem Skarbu Państwa w postępowaniu odszkodowawczym jest prezes tego samego sądu, przed którym miałaby toczyć się sprawa, może powstać uzasadniona obawa dotycząca bezstronności sądu w jej zewnętrznym wymiarze.
Sprawa dotyczyła osoby dochodzącej odszkodowania i zadośćuczynienia za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie.
Apelacja miała zostać rozpoznana przez Sąd Apelacyjny w Rzeszowie. Ten wystąpił jednak do Sądu Najwyższego o przekazanie sprawy innemu sądowi równorzędnemu.
Sąd Najwyższy podzielił te argumenty i przekazał sprawę do rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Lublinie.
Liczy się nie tylko faktyczna bezstronność
W uzasadnieniu SN zwrócił uwagę na bardzo istotny element prawa do sądu – bezstronność musi istnieć nie tylko faktycznie, ale również w odbiorze zewnętrznym.
Problem może pojawić się wtedy, gdy w sprawie o odszkodowanie i zadośćuczynienie Skarb Państwa reprezentuje prezes sądu, którego sędziowie mieliby następnie rozstrzygać tę sprawę.
Sąd Najwyższy wskazał, że w takiej sytuacji sędziowie sądu właściwego nie mogą podejmować czynności zmierzających do merytorycznego rozpoznania sprawy, ponieważ podlegają wyłączeniu z mocy prawa.
Dlaczego to orzeczenie jest ważne?
Postanowienie nie dotyczy bezpośrednio sposobu ustalania wysokości odszkodowania czy zadośćuczynienia. Ma jednak istotne znaczenie dla sposobu prowadzenia takich postępowań.
Roszczenia za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie są kierowane przeciwko Skarbowi Państwa. W określonych konfiguracjach procesowych może więc dochodzić do sytuacji, w której przedstawiciel jednostki organizacyjnej Skarbu Państwa jest jednocześnie prezesem sądu mającego rozpoznać sprawę.
SN wyraźnie zaakcentował, że już sama uzasadniona obawa dotycząca zewnętrznego postrzegania bezstronności może przemawiać za przekazaniem sprawy innemu sądowi.
Znaczenie dla pełnomocników i osób dochodzących świadczeń
Orzeczenie może być istotnym argumentem procesowym w innych sprawach o odszkodowanie i zadośćuczynienie od Skarbu Państwa, w których występuje podobne powiązanie organizacyjne.
W takich postępowaniach warto zatem analizować nie tylko podstawę i wysokość dochodzonego świadczenia, ale również to, jaki podmiot reprezentuje Skarb Państwa i czy jego relacja z sądem rozpoznającym sprawę nie stwarza problemu z punktu widzenia gwarancji bezstronności.
Postanowienie Sądu Najwyższego z 5 sierpnia 2026 r., sygn. III KO 152/26, może być w takich przypadkach istotnym punktem odniesienia.
Źródło: Sąd Najwyższy, postanowienie z 5 sierpnia 2026 r., III KO 152/26.